پایان نامه ارشد با موضوع مجموعه های ورزشی، اجتماعی و فرهنگی، مدارس راهنمایی

WGS 84 ، در زون 40 تهیه شده است.
در این مرحله نقشه ی فواصل با استفاده ابزار Spatial Analyst برای هر لایه به صورت جداگانه تهیه شد. نقشه ی فاصله لایه های برداری را به لایه ی رستری تبدیل می کند که مقدار اختصاص یافته به هر یک از پیکسل های آن نشان دهنده ی فاصله ی پیکسل مورد نظر تا نزدیکترین عارضه ی موجود در لایه ی برداری می باشد.

نقشه شماره(4-2) فاصله از دبستان نقشه شماره(4-3) فاصله از دبیرستان

نقشه شماره (4-4) فاصله از مدارس راهنمایی قشه شماره (4-5) فاصله از بیمارستان

نقشه شماره (4-6) فاصله از پارک نقشه شماره (4-7) فاصله از کتابخانه

نقشه شماره(4-8) فاصله از مجموعه های ورزشی نقشه شماره(4-9) فاصله از کلانتریها

نقشه شماره(4-10)فاصله از مساجد نقشه شماره(4-11)فاصله از آتش نشانی

نقشه شماره (4-12)فاصله از مراکز پستی نقشه شماره (4-13)فاصله از جایگاههای سی ان جی

نقشه شماره (4-14) فاصله از جایگاههای بنزین

4-2-2- طبقه بندی مجدد نقشه ها بر اساس ارزشگذاری آنها
هر فعالیتی در شهر شعاع عملکرد خاصی دارد که به آن آستانه ی فعالیتی نیز گفته می شود. طبق این ویژگی سطح متناسبی از کالبد یک شهر به آن فعالیت اختصاص می یابد. از آنجا که این خصیصه بنا به خصوصیات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی منطقه ی مورد مطالعه از شهری به شهر دیگر متفاوت است، بنابراین به منظور برخورد واقع بینانه در برنامه ریزی، شناخت و مطابقت آنها ضرورت دارد(پورمحمدی،1389: 35). در کشور ما استانداردها و معیارهای مشخصی به منظور تعیین همه ی سرانه های شهری ارائه نگردیده است(شیعه،1386: 172). و معیارهایی که در جدول شماره(4-1) ارائه شده فقط جنبه ی پیشنهادی دارد که در منابع ذکر شده بدان اشاره شده است.

جدول شماره(4-1) شعاع عملکرد هر یک از کاربریها
تسهیلات
شعاع عملکرد(مترمربع)
سرانه
دبستان
800-40041

راهنمایی
1200-80042

دبیرستان
2000-120043

بیمارستان
1500-100044

پارک
3000-200045

کتابخانه
1600-100046

مجموعه ورزشی
200047

تسهیلات
شعاع عملکرد(مترمربع)
سرانه
کلانتری
200048

مسجد
400-30049

آتش نشانی
3000-200050

پست

برای هر 2000 نفر یک اداره51
سی ان جی

0.1 مترمربع برای هر نفر52
بنزین

0.1 مترمربع برای هر نفر53

در این مرحله با توجه به شعاع عملکرد هر یک تسهیلات شهری نقشه ی مطلوبیت دسترسی به هر یک از تسهیلات تهیه گردید. به این ترتیب که شعاع عملکرد مورد اشاره در جدول (4-1) به پنج گروه یا کلاسه طبقه بندی می شود برای مثال برای تعیین مطلوبیت دسترسی دبستان، شعاع عملکرد آن که 400 تا 800 متر است طوری طبقه بندی می شود که تا شعاع400 متر بیشترین دسترسی و بیشتر از 800 متر کمترین دسترسی را نشان دهد.
با توجه به اهمیت هر یک از کلاسه ها ارزشی بین 1(کمترین ارزش) تا 5(بیشترین ارزش) به آنها داده شد. به این ترتیب نقشه ی مربوط به هر یک از کاربریها در 5 مطلوبیت خیلی زیاد، مطلوبیت زیاد، مطلوبیت متوسط، مطلوبیت کم و مطلوبیت خیلی کم حاصل می شود. به طوریکه به فاصله دبستان تا شعاع 400 متر ارزش 5 داده که به معنی مطلوبیت خیلی زیاد است و به فاصله ی بیش از 800 متر عدد 1 اختصاص داده می شود که مطلوبیت خیلی کم را نشان می دهد.

جدول شماره(4-2) طبقه بندی تسهیلات عمومی بر مبنای شعاع عملکرد(مترمربع)1
دبستان
راهنمایی
دبیرستان
بیمارستان
پارک
کتابخانه
مجموعه ورزشی
400-0
500-400
600-500
800-600
800+
800-0
900-800
1000-900
1200-1000
1200+
1200-0
1450-1200
1700-1450
2000-1700
2000+
500-0
1000-500
1500-1000
2000-1500
2000+
1500-0
2000-1500
2500-2000

پایان نامه ارشد با موضوع سلسله مراتب، تسهیلات عمومی، سلسله مراتبی

حاضر اين شهر داراي 7 بيمارستان مجهز مي باشد.

جدول شماره(3-12) سرانه ی کاربری درمانی شهر گرگان
نوع مرکز
مساحت(مترمربع)
سرانه(نفر)
سرانه ی استاندارد
درمانی
محله
37776
0.051
1≥سرانه≤2

فرامحله ای
167475
0.186

ماخذ: طرح جامع گرگان، 1389
3-7-8- کارکرد اداری
هر چند در سالهاي گذشته شهر گرگان به عنوان مهمترين شهر منطقه شرق استان مازندران و با توجه به فاصله اي كه با مركز استان(شهر ساري) داشت، نقش و عملكرد برخي از ادارات را در سطح اداره كل و تقريباً مستقل از مركز استان دارا بود. ولي از زماني كه اين شهر به عنوان مركز استان گلستان فعاليت خود را آغاز كرده ساير سازمان ها و اداراتي كه در مراكز استان ها استقرار مي يابند را در خود جاي داده و نقش و عملكرد مركز استان را دارا شده است.
كاربري نظامي- انتظامي با سرانه اي بالغ بر 1.274 متر مربع در مقايسه با استانداردهاي موجود بيانگر كفايت نسبي اين كاركرد در سطح شهر است، باز هم لازم به توضيح است پادگان نظامي شهر گرگان (لشگر 30 پياده) خود به تنهايي 346106 مترمربع مساحت دارا است كه سبب افزايش چشمگير سرانه اين كاربري شده است.

جدول شماره(3-13) سرانه ی کاربری اداری- انتظامی شهر گرگان
کاربری
مساحت(مترمربع)
سرانه(نفر)
اداری و انتظامی
اداری
930530
3.064

انتظامی
387046
1.274
مجموع
1317576
4.338
ماخذ: طرح جامع گرگان، 1389

3-7-9- کارکرد فضای سبز
منظور از فضاهاي سبز شهري، نوعي از سطوح كاربري زمين شهري با پوشش گياهي انسان ساخت است كه هم واجد بازدهي اكولوژيكي و هم واجد بازدهي اجتماعي هستند. فضاي سبز براساس تقسيمات شهري داراي سلسله مراتبي از قبيل بوستان كودك، پارك محله، پارك ناحيه، پارك شهر، فضاي سبز عمومي، پارك جنگلي است.
بخش نامه ی شورای عالی معماری و شهرسازی سرانه ی مطلوب پارک و فضای سبز شهری را بیشتر از 8 مترمربع برای هر فرد می داند که مقایسه ی آن باسرانه ی فضای سبز گرگان(0.57) کمبود نسبی سطح اختصاص یافته به این کاربری به ویژه در سطوح پایین کارکردی را نشان می دهد.

جدول شماره(3-14) سرانه ی کاربری فضای سبز شهر گرگان
عنوان
سرانه(مترمربع)
شعاع دسترسی (مترمربع)
حداقل مساحت تفکیک
سرانه ی فضای سبز گرگان
بوستان کودک
3-1
250-200
650مترمربع

بوستان محله ای
4-2
375-300
1 هکتار
0.35
پارک ناحیه
6-3
750-650
8-6 هکتار

پارک شهری
8


0.29
ماخذ: طرح جامع گرگان، 1389

(3-3) كاربري هاي شهر گرگان در وضعيت موجود

جمع بندی:
در فصل سوم در خصوص شرایط طبیعی،اقتصادی و جمعیتی شهر گرگان توضیحاتی داده شد. شهر گرگان در دامنه ی شمالی رشته کوه البرز و در ارتفاع 155 متر از سطح دریا واقع شده است و همین عوامل سبب شده تا خاک این شهر دارای تنوع زیادی باشد از جمله ی آنها خاکهای هوموسی مناطق جنگلی است که برای کشاورزی مناسب می باشد. در خصوص شرایط اقلیمی نیز نتایج تحقیقات نشان می دهد که حداکثر و حداقل دما در خرداد و دی و بیشترین و کمترین بارش نیز در فصول پاییز و تابستان است. طبق سرشماری سال 1390 جمعیت شهر گرگان 329536 نفر بوده است که 22 درصد آن را جمعیت کمتر از 15 سال و 4.37 درصد را جمعیت بالای 65 سال تشکیل می دهند. نسبت جنسی نیز در این سال برابر 100 بوده و کمترین نسبت جنسی نیز به گروه سنی 44-40 تعلق دارد. طبق آمار از مجموع 298491 نفر افراد بالای 6 سال 269162 نفر باسواد بوده اند که به لحاظ جنسیتی جمعیت باسواد مرد با 83.3 درصد بیشتر از جمعیت باسواد زن که رقم 79.9 را شامل می شود می باشد. در پایان فصل نیز کاربریهای مختلف شهری به تفکیک مساحت و سرانه ی موجود مورد بررسی قرار گرفت.

فصل چهارم:
یافته های تحقیق

مقدمه:
تحولات اقتصادی، اجتماعی و سیاسی و رشد شتابان شهرها در دهه های اخیر منجر به تحولات عمیقی در شهرهای کشور شده است. اثرات این تغییرات و تحولات که به صورت تغییر شکل کالبدی و توسعه ی فضایی شهرها تبلور یافته نتایج مناسبی در شهرهای کشور نداشته و باعث توزیع نامناسب خدمات شده است. به همین خاطر ارائه ی خدمات به شهروندان و دسترسی آنان به امکانات شهر از اولویت های برنامه ریزان و مدیران شهری می باشد. در این تحقیق سعی شده است تا توزیع تسهیلات عمومی در شهر گرگان در ارتباط با جمعیت و در راستای عدالت فضایی مورد تحلیل قرار گیرد. بدین منظور یعنی برای سنجش عدالت فضایی در شهر گرگان 13 نوع از خدمات و تسهیلات عمومی که شامل 312 نقطه در 3 ناحیه و 24 محله ی شهر گرگان میباشد مورد بررسی قرار داده شد که عبارتند از خدمات آموزشی(دبستان، راهنمایی، دبیرستان) بیمارستان، پارک، کتابخانه، مجموعه ی ورزشی، کلانتری، مسجد، آتش نشانی، پست، جایگاه سی ان جی و جایگاه بنزین.
در این پژوهش برای تجزیه و تحلیل اطلاعات از سیستم اطلاعات جغرافیایی(GIS) و مدل تحلیل سلسله مراتبی(AHP) استفاده شده است. همچنین از روشهای خود همبستگی فضایی مانند شاخص موران و آماره ی عمومی G برای تعیین میزان عدالت فضایی و از روش دو متغیره ی موران در محیط Geo DA برای نشان دادن رابطه ی بین جمعیت و توزیع تسه
یلات عمومی شهری استفاده گردید.

4-1- تعیین میزان دسترسی نواحی شهر گرگان به تسهیلات عمومی
دريافت خدمات عمومي درمقياس وسيع صورت مي گيرد و بر زندگي روزانه افراد تاثير مستقيم دارد مسئوليت آنها با مراجع خاص و متفاوت از هم مي باشد مثل خدمات آموزشي، فضاي سبز، خدمات ورزشي، درماني، فرهنگي و مذهبي اين خدمات همگي دارای عملكردهاي فضايي هستند. آنچه که در این خصوص اهمیت دارد دسترسی به این تسهیلات می باشد. سنجش شاخص دسترسی، وابسته به تعیین برابری دسترسی به زیرساخت های اجتماعی و فیزیکی است که نمودی از کیفیت زندگی و توزیع فرصتها هستند. در سالهای اخیر به دنبال رشد شهرنشینی و افزایش مهاجرت از روستا به شهر مشکلاتی برای شهرها ایجاد گردیده است که از جمله ی آنها می توان به کمبود خدمات و تسهیلات برای جمعیت افزوده شده اشاره کرد. گرگان نیز از جمله شهرهایی است که به دنبال ایجاد استان گلستان به عنوان استانی مستقل و انتخاب این شهر به عنوان مرکز استان دارای مشکلاتی در این خصوص بوده است. بنابراین در این تحقیق سعی شده تا 13 نوع از خدمات عمومی شهری شامل خدمات آموزشی(دبستان، راهنمایی، دبیرستان)، کتابخانه، بیمارستان، پارک، آتش نشانی، پست، مسجد، مجموعه های ورزشی، کلانتری، جایگاههای بنزین، جایگاههای سی ان جی که شامل 312 نقطه می باشد (نقشه ی 4-1) که در 3 ناحیه و 24 محله ی شهر گرگان پراکنده است مورد ارزیابی قرار گیرد. تا ضمن بررسی چگونگی توزیع تسهیلات در شهر، ارتباط آن با پراکندگی جمعیت مشخص شده و نقاطی که از حیث دسترسی دارای مطلوبیت پایین می باشند شناسایی شوند تا از این طریق میزان عدالت عدالت فضایی را در شهر گرگان مورد تحلیل و بررسی قرار گیرد.
با توجه به موضوع تحقیق که سنجش عدالت فضایی تسهیلات شهر گرگان می باشد مراحل زیر انجام می گردد:
– تهیه ی نقشه ی فاصله از تسهیلات عمومی
– تهیه ی نقشه های دسترسی به تسهیلات عمومی
– مدل تحلیل سلسله مراتبی(AHP)
– شاخص موران
– آماره ی عمومی G
– شاخص دو متغیره ی موران

نقشه شماره(4-1) توزیع فضایی تسهیلات عمومی شهر گرگان

ماخذ: نگارنده

4-2- تحلیل سلسله مراتبی(AHP)
در ارزیابی هر موضوعی ما نیاز به معیار اندازه گیری یا شاخص داریم انتخاب شاخص های مناسب به ما امکان می دهد که مقایسه ی درست بین گزینه ها به عمل آوریم. اما وقتی که چندین نوع برای ارزیابی در نظر گرفته می شود کار ارزیابی پیچیده و زمان بر می شود به خصوص زمانی که معیارها با هم در تضاد هستند در این هنگام کار ارزیابی و مقایسه از حالت ساده ی تحلیل که ذهن قادر به انجام آن است خارج می شود و به یک ابزار تحلیلی قوی نیاز خواهد بود یکی از ابزارهای قوی و توانمند برای چنین وضعیت هایی، مدل تحلیل سلسله مراتبی یا AHP است.
در واقع تحلیل سلسله مراتبی برای کمک به تصمیم گیران است تا اهداف و راهکارهای خود را در یک محیط پیچیده بدون ساختار و غیر شفاف، اولویت بندی و طبقه بندی کنند. یکی از وظایف اساسی مدیران، تصمیم گیری است و سازمانها با تصمیماتی که مدیران آنها در محیطهای اختصاصی اتخاذ می کنند، آنها را به هدف های از پیش تعیین شده، هدایت و نزدیک می کنند. برای استفاده از داوری و قضاوت کارشناسی تصمیم گیران، در این روش، مسأله ی تصمیم گیری به مؤلفه هایی تفکیک شده و به طور سلسله مراتبی مرتب می گردد. سپس با استفاده از دیدگاهها و نظرات، برای هر یک از مؤلفه های این فرایند، بالاترین اولویت مؤلفه های مسأله تعیین می شود بدین ترتیب توجه تصمیم گیران را نسبت به ضرورت آن جلب می نماید. از جمله مهمترین کاربردهای عملیAHP عبارت از این می باشد که چارچوبی برای مشارکت گروهی در تصمیم گیری و حل مسأله فراهم می سازد. از آنجا که قدر نیستیم بدون یک معیار اندازه گیری نماییم لذا نیاز به شیوه ای داریم تا معیارهای جدید را برای اندازه گیری ویژگی های نا ملموس توسعه دهیم. فرایند تحلیل سلسله مراتب، مدل انعطاف پذیری است که اجازه می دهد تا به وسیله ی ترکیب نمودن قضاوت و ارزشهای شخصی به شیوه ای منطقی، تصمیم گیری شود. در واقع نیازمند شیوه ای هستیم که به وسیله ی آن بدانیم آیا عوامل، تأثیرات یکسانی بر نتیجه دارند یا نه و یا اینکه آیا تأثیرات آنها متفاوت است. این امر از طریق فرایند تنظیم اولویت ها امکان پذیر می باشد. به وسیله تنظیم اولویت ها برای عوامل درسطحی معین می توان دریافت که تا چه اندازه عوامل در یک سطح به سوددهی بیشتر و افزایش عملکرد سازمان کمک می نماید. بدین منظور ابتدا معیارهای اندازه گیری، تنظیم شده، سپس اولویت آنها تعیین می گردد و سرانجام یک فرایند ارزیابی برای دستیابی به اولویتهای کلی، اعمال می شود. این فرایند با حرکت از بالا به پایین سلسله مراتب و ارزیابی اولویتهای تعیین شده در هر سطح، انجام می شود. سپس تقدم های ارزیابی شده می تواند برای هر عنصر در آن سطح اضافه شود تا اولویت کلی به دست آید. در نهایت، بعد از اعمال قضاوتها در مورد تأثیرات همه ی عناصر و محاسبه ی اولویت ها در سلسله مراتب، می توان عناصری را که از اهمیت کمتری برخوردار هستند. به واسطه ی تأثیرات اندک آنها بر هدف کلی حذف نمود(توفیق،1378: 91-116)
با توجه به مبانی نظری و سؤال تحقیق از فرایند تحلیل سلسله مراتبی استفاده شده است که در مراحل زیر انجام می گردد:
– آماده سازی لایه های اطلاعا
ت مکانی
– رقومی کردن لایه های اطلاعات مکانی
– تهیه ی نقشه ی فواصل
– طبقه بندی مجدد نقشه ها بر اساس ارزشگذاری آنها
– تشکیل ماتریس مقایسه ی زوجی و وزن دهی معیارها با استفاده از نرم افزار AHP
– تعیین درجه ی سازگاری
– تلفیق معیارهای وزن گذاری شده و تهیه ی نقشه ی نهایی دسترسی به تسهیلات

4-2-1- آماده سازی ،رقومی کردن لایه های اطلاعات مکانی و تهیه ی نقشه ی فواصل
این مرحله شامل اخذ داده، تغییرات فرمت، زمین مرجع کردن، تنظیم کردن داده ها است. با استفاده از نقشه ی 1:1000 شهر گرگان در محیط GIS لایه های مربوط به هر یک از تسهیلات عمومی شهری در قالب عوارض نقطه ای و در فرمت Shape File به صورت جداگانه در سیستم Utm و سطح مبنای

پایان نامه ارشد با موضوع رشد جمعیت، تحولات ساختاری، رطوبت نسبی

باشد. گونه هاي آن عبارتند از: نمدار، بلوط، افرا، انجيلي، توسكا و غيره مي باشد.

3-2-6- منابع آب
3-2-6-1- منابع آبهای سطحی
اغلب مسیلهایی که به دشت گرگان وارد می شوند، فصلی و موسمی هستند. این مسیلها از ارتفاعات سرکوه، تالو، پشته کمر، سفید آباد، یخ کشف چکل پیزان، تال در، علی گاه، ارتسل، تاورنر آب، زییلان، چل چلی، غول سنگ، شاه کلان، سوس چال، پیرگرده کوه، مرزنگ و کوه اسب چر سرچشمه می گیرند. تعداد پنج رودخانه به نامهای زیارت، تول چشمه، انجیرآب، گرمابدشت و نصرآباد نیز وارد محدوده ی شهر گرگان می شوند.

3-2-6-2- منابع آبهای زیر زمینی
در بخش مياني دشت گرگان تا عمق 300 متري بيش از شش سفره تحت فشار تشخيص داده شده است. اين سفره هاي آب زير زميني در قسمت دامنه ارتفاعات جنوبي يكي شده و يك سفره آزاد را تشكيل مي دهند كه از ارتفاعات مشرف به دشت، با درز و شكاف فراوان به ويژه سنگهاي آهكي تغذيه مي گردند. سفره آب آزاد علاوه بر تغذيه جانبي توسط نزولات جوي با آب آبياري نيز تغذيه شده و به همين علت عمق آبهاي زير زميني در سطح وسيعي از دشت هاي حوضه، بالا مي باشد. حدود 33 درصد از وسعت دشت گرگان داراي عمق آب زير زميني كمتر از 5 متر است.

3-2-7- شرایط اقلیمی و آب و هوایی
3-2-7-1- دمای هوا
طبق گزارشات ایستگاه های هواشناسی موجود 4 ماه از سال سپتامبر تا ژوئن(خرداد تا شهريور) ميزان ميانگين حداقل روزانه دما از ميانگين ساليانه(17.8) درجه بيشتر است. حداكثر دما ازآوريل(فروردين) تا نوامبر(آبان) از ميانگين دماي ساليانه(17.8) درجه كمتر است. ساير ماه هاي سال محدوده دماي بين دو حالت فوق است. طبق آمار موجود شب هاي ژوئن(خرداد)، ژوئيه(تير)، اوت(مرداد) و سپتامبر(شهريور) دمايي بالاتر از ميانگين ساليانه داشته، كه بايد در طراحي هاي ساختمان ملحوظ شده و شرايط لازم براي آسايش انسان مورد توجه قرار گيرد. چنانچه آستانه 21 درجه را مرز و خط آسايش بپذيريم، ماه هايي كه دماي ميانگين آن ها در پيرامون خط ميانگين سالانه قرار دارد ماه هاي معتدلي(آوريل – اكتبر) مي باشند.
كمترين دماي ثبت شده در طي دوره آماري مربوط به ژانويه (دي) و برابر 10- درجه بوده است. همچنين بالاترين دماي ثبت شده مربوط به ژوئن(خرداد) و برابر 45 درجه مي باشد.

3-2-7-2- بارش
در شهر گرگان بيشترين بارش فصلي در پائيز با 32% و زمستان با 31 % و كمترين آن در تابستان با15 % و بهار 22% مي باشد. به طور كلي مي توان گفت اگرچه بارش فصل گرم با درصد كمي از كل بارش سالانه را در بر مي گيرد اما رقم قابل توجهي را نشان مي دهد. بيشترين بارش هاي ثبت شده كه مويد شدت بارش مي باشد در اكتبر(مهر) با 105 ميليمتر در شبانه روز اتفاق افتاده است. به طور كلي اگرچه در برخي ماه ها مثل اكتبر(مهر)، ژانويه(دي)، ژوئن(خرداد) و اوت(مرداد) شدت بارش بيشتر از بقيه ماه ها مي باشد، اما در ماه هاي ديگر نيز قابل توجه مي باشد بطوري كه بيشترين بارش ثبت شده در فوريه(بهمن) 41 ميليمتر مي باشد.

ميليمتر

نمودار شماره(3-1)نمودار بارش ماهیانه ی شهر گرگان، 1389
ماخذ: طرح جامع گرگان

3-2-7-3- رطوبت
اگر چه رطوبت هوا به طور مستقیم بر دمای بدن انسان تأثیر نمی گذارد ولی ظرفیت تبخیر و در نتیجه میزان خنک شدن بدن از طریق تبخیر و تعرق را کنترل می کند. رطوبت نسبی همراه با درجه حرارت ظرفیت تبخیر هوا را مشخص می کند.
در شهر گرگان در ماههاي ژوئن(خرداد) تا سپتامبر(شهريور) رطوبت نسبي هوا كم و در ژوئيه(تير) به حداقل و ماههاي نوامبر(آبان) و دسامبر(آذر) تا ژانويه(دي) و فوريه(بهمن) سال بعد زياد ودر ماه ژانويه(دي) به حداكثر مي رسد. اما چون رطوبت نسبي تنها بيان كننده نسبت رطوبت موجود در هوا به رطوبت مطلق آن است و رطوبت مطلق هوا به دماي آن بستگي دارد، نبايد تصور كردكه ژوئيه(تير) و ژانويه(دي) مرطوبترين ماه سال است. به عبارت ديگر براي بررسي ميزان رطوبت موجود در هوا بر اساس رطوبت نسبي لازم است دماي هوا نيز مورد توجه قرار گيرد در ماه مي(ارديبهشت) به مرز شرجي نزديك و در ماه هاي ژوئن(خرداد)، ژوئيه(تير) و اوت(مرداد) و سپتامبر(شهريور) در منطقه شرجي قرار مي گيرد. بنابراين اين ماه ها مرطوبترين ماه هاي سال در منطقه طرح محسوب مي گردند.

3-2-7-4- سایر شرایط(تابش آفتاب ،گرد و غبار)
موقعيت ظاهري و لحظه اي خورشيد در هر منطقه در سطح زمين تابع عرض جغرافياي آن نقطه است. با توجه به عرض جغرافيايي شهر گرگان، خورشيد در تابستان درارتفاع بالايي قرار دارد و اشعه بيشتري بر اين محل مي تاباند. در تابستان هواي گرم كه بر اثر تابش شديد آفتاب ايجاد مي شود، توام با هواي بسيار گرم ورودي به منطقه، شرایط نامساعدي را ايجاد مي كند بر اساس معدل دوره ي آماري، تعداد روزهاي با هواي صاف 139.2 روز در سال مي باشد، كه مجموعا 2106.8 ساعت آفتابي مي باشد و اين پارامتر نقش مهمي در گرماي شهر دارد، در صورتي كه تعداد روزهاي ابري در كل سال 116.2 روز(تقريباٌ معادل روزهاي باراني) مي باشد نكته جالب توجه اينكه تعداد روز برفي 4.8 روز در منطقه گزارش شده است.
يكي از عوامل مناسب اقلیمی در منطقه وجود هواي عاري از گرد و غبار در منطقه مي باشد، فقط2 روز در سال هواي منطقه داراي گرد و غبار مي باشد.

3-3- خصوصیات اقتصادی
3-3 -1- وضعیت اشتغال و فعالیت
وضع فعالیت و اشتغال از شاخصهای مهم برای شناخت وضعیت اقتصادی یک جامعه است. فعالیت اقتصادی از این جهت در مطالعات شهری اهمیت دارد که ارتباط مستقیمی با افزایش یا کاهش جمعیت و به بیان درست تر با رشد جمعیت دارد و این شاخص جمعیتی یکی از مهمترین عوامل مؤثر در کالبد شهر و به طور مشخص کاربری های شهر دارد. از کل جمعیت 10 ساله و بیشتر تعداد 95621 نفر شاغل و 15100 نفر بیکار هستند که و تعداد شاغلین مرد و زن نیز به تفکیک جدول زیر می باشد.

جدول شماره(3-1)وضعیت اشتغال جمعیت 10 ساله و بیشتر
جنس
وضعیت اشتغال
مرد
زن
کل
شاغلان 10 ساله و بیشتر
77619
18002
95621
بیکاران 10 ساله و بیشتر
9319
5781
15100
ماخذ: مرکز آمار ایران،1390
جدول شماره(3-2) شاغلان بر حسب جنس و گرههای عمده ی فعالیت
جنس
گروههای عمده فعالیت
مرد و زن
مرد
زن
قانونگذاران،مقامات عالیرتبه و مدیران
6144
5020
1124
متخصصان
15098
8068
7030
تکنسین ها و دستیاران
7317
5468
1849
کارمندان امور اداری و دفتری
6188
3969
2219
کارکنان خدماتی و فروشندگان فروشگاهها و بازارها
13177
11033
2144
کارکنان ماهر کشاورزی،جنگلداری و ماهیگیری
4067
3404
663
صنعتگران و کارکنان مشاعل مربوط
15203
14270
933
متصدیان و مونتاژ کاران ماشین آلات و دستگاهها و رانندگان وسایل نقلیه
10846
10628
218
کارگران ساده
10273
9424
849
سایر و اضهار نشده
7308
6335
973
جمع
95621
77619
18002
ماخذ: مرکز آمار ایران،1390
3-4- خصوصیات جمعیتی و اجتماعی
اين شهر چنان كه اشاره شد به لحاظ جمعيتي مهمترين شهر استان و به لحاظ فعاليت هاي اقتصادي-اجتماعي، مهمترين مركز تبادلات در استان و از استان با ساير مراكز جمعيتي كشور است اين شهر بر اساس آخرين سر شماري نفوس و مسكن مركز آمار ايران در سال 1390 داراي 329536 نفر جمعيت بوده است. اطلاعات موجود نشان مي دهد كه در اولين سرشماري قابل استناد در سال 1335 داراي 28380 نفر جمعيت بوده است، به اين ترتيب جمعيت آن ضمن آنکه رشد جمعیت شهر در همه ی دوره های سرشماری یکسان نیست، بیشترین رشد جمعیت آن مربوط به دهه ی 45-1335 است که رشد 6.1 درصدی را تجربه کرده است.

3-4-1- خانوار و ترکیب آن
طبق سر شماري 1390 شهر گرگان داراي 97275 خانوار ساكن بوده است. با توجه به جمعيت آن، در اين سال بعد خانوار در آن برابر 3.3 به دست مي آيد.

3-4-2 – ترکیب سنی
بر اساس اطلاعات مرکز آمار ایران طی سرشماری سال 1390 حدود 22 درصد جمعیت شهر گرگان کمتر از 15 ساله و 4.37 درصد بالای 65 سال بوده است. بررسی تحولات ساختاری جمعیت شهر طی سالهای 90-1365 نشان می دهد که کاهشی در جمعیت جوان شهر همسو با کل کشور به وقوع پیوسته است.

جدول شماره(3-3) جمعیت شهر گرگان بر حسب سن و جنس
سن
مرد و زن
مرد
زن
4-0
24860
12543
12317
9-5
23251
11723
11528
14-10
22587
11549
11038
19-15
26537
13494
13043
24-20
37038
18225
18813
29-25
39530
19094
20436
34-30
32379
16200
16179
39-35
26087
13068
13019
44-40
23488
12089
11399
49-45
20249
10379
9870
54-50
16795
8594
8201
59-55
12273
6156
6117
64-60
8127
3932
4195
65+
14404
7125
7279
جمع
329536
165001
164535
مأخذ: مرکز آمار ایران،1390

(3-2) جمعیت شهر گرگان بر حسب سن و جنس سال 1390

3-4-3- نسبت جنسی
در سرشماری سال 1390 شهر گرگان تعداد مردان 165001 نفر و تعداد زنان 164535 نفر شمارش شده است به این ترتیب نسبت جنسی در آن برابر 100 به دست می آید. جدول شماره نشان می دهد که نسبت جنسی در گروه سنی 44-40 ساله کمتر از حد متعارف است و گروه سنی 29-25 و 64-60 بیشترین نسبت جنسی را به خود اختصاص داده اند.

جدول شماره(3-4)نسبت جنسی جمعیت شهر گرگان سال 1390
سن
نسبت جنسی
4-0
98
9-5
98
14-10
96
19-15
97
24-20
103
29-25
107
34-30
100
39-35
100
44-40
94
49-45
95
54-50
95
59-50
99
64-60
107
+65
102
کلیه سنین
100
ماخذ: نگارنده

نمودار شماره(3-3) نسبت جنسی جمعیت شهر گرگان در سال 1390

3-4-4- وضع سواد
از مجموع جمعیتی حدود 298491 نفر افراد 6 ساله و بیشتر 269162 نفر با سواد بوده اند، به این ترتیب نسبت باسوادی در این شهر در سال 1390 حدود 90 درصد بوده است. به لحاظ جنسیتی نسبت باسوادی بین مردان و زنان آن یکسان نیست؛ به طوریکه جمعیت باسواد مردان 137559 نفر و جمعیت باسواد زن 131603 نفر است.

جدول شماره(3-5) نسبت باسوادی جمعیت 6 ساله و بیشتر در
شرح
جمعیت6+
باسواد6+
درصد
مرد و زن
298491
269162
90.7
مرد
165001
137559
83.3
زن
164535
131603
79.9
ماخذ: مرکز آمار ایران،1390

نمودار شماره(3-4) نسبت باسوادی جمعیت 6 ساله و بیشتر سال 1390

3-4-5- وضع مهاجرت
طبق گزارش مرکز آمار ایران جمعیت مهاجر وارد شده به شهر گرگان د
ر سال 1390 برابر 38310 نفر بوده است که از این میزان 19772 نفر مرد و 18538 نفر زن می باشند.
جدول شماره(3-6)مهاجران وارد شده به شهر گرگان طی سالهای 1385 تا 1390 بر حسب سن و جنس
سن
مرد و

پایان نامه ارشد با موضوع عدالت اجتماعی، رفاه اجتماعی، عدالت توزیعی

شناختی در مورد درک و یافتن میزان نابرابری.(حسن زاده،1391: 43).

2-1-2-3- عدالت اجتماعی
مفهوم عدالت اجتماعی از دهه ی 1960 وارد ادبیات جغرافیایی شده و بیش از همه بر دو مکتب رادیکال و لیبرال اثر گذاشته است. با ورود مفهوم عدالت اجتماعی به حوزه جغرافیا، جغرافیدانان به پژوهش در زمینه هایی همچون فقر، نابرابری، نژادپرستی، قوم گرایی، امید به زندگی، حقوق زنان، اسکان غیر رسمی، زاغه نشینی، جرم و جنایت و… گرایش یافته اند و برای اولین بار صدای بازماندگان در جوامع انسانی در علم جغرافیا طنین انداز می گردد(حاتمی نژادو راستی،1388: 84).
از نظر برایان بری11 نظریه عدالت اجتماعی ،نظریه ای است که درباره ی نوع ترتیبات اجتماعی بوده و قابل دفاع باشد. وی معتقد است در حالیکه عدالت اجتماعی یک مفهوم بسیار وسیع است، اغلب توجه بر روی توزیع درآمد و سایر منافع مرتفع کننده ی نیاز مردم است که به شرایط مادی جمعیت بستگی دارد(Barry,1989: 3). در فرهنگ علوم سیاسی آمده است: “عدالت اجتماعی یعنی با هر یک از افراد جامعه به گونه ای رفتار شود که مستحق آن است و در جایگاهی قرار گیرد که سزاوار آن است. به عبارت دیگر، هر فرد بر اساس کار، امکانات فکری و ذهنی و جسمی بتواند از موقعیتهای مناسب برخوردار شود. تحقق عدالت اجتماعی به واسطه شرایط متنوع و پیچیده فضاهای جغرافیایی، ابعاد گوناگونی دارد و نظام عادلانه اجتماعی تابعی از مناسبات اقتصادی و شیوه های توزیع منابع و امکانات عمومی، مناسبات سیاسی و توزیع قدرت است. از این رو تفسیر متفاوت از عدالت اجتماعی، به الگوی فضایی متفاوتی از میزان برخورداری منجر می گردد(هاگت،1379: 463). پس عدالت اجتماعی همان عدالت توزیعی است و مسئله مهم در آن، انتخاب یک سیستم اجتماعی است. به این معنا که برای دستیابی به عدالت توزیعی لازم است فرایندهای اجتماعی –اقتصادی در داخل نهادهای سیاسی مشروع و مناسب قرار گیرند. بدون چنین نهادهایی فرایندهای توزیع عادلانه نخواهد بود. عدالت توزیعی بر این نکته نیز تاکید می شود که سامان عادلانه سامانی است که به شهروندان امکان دهد تا بتوانند از میان مجموعه گزینه هایی که ارزشمند محسوب می شوند، طرح زندگی خوب را با سهولت بیشتری انتخاب کنند. برای این منظور سازمانهای عمومی چه در سطح خرد و چه در سطح کلان باید برای شهروندان فرصتهای لازم را فراهم کنند تا آنان بتوانند از شمار زیادی از گزینه ها، آنهایی را که با ترجیحات و ارزشهایشان تطابق دارند، برگزینند در واقع عدالت توزيعي ناظر به تكاليف دولت در برابر مردم است و چگونگي توزيع مشاغل، مناصب و اموال عمومي را معين مي كند. احساس عدالت توزيعي از سوي مردم با انصاف ادراك شده از پيامدها سر و كار دارد و به منزله يك عامل بالقوه با كاربردهاي مهم در زمينه هاي مختلف سازمان و جامعه در نظر گرفته مي شود. ميزان زيادي از تحقيقات در مورد عدالت به طور تاريخي بر توزيع پرداخت ها و يا پاداش هاي مرتبط با كار تمركز مي نمايد كه از تئوري برابري منتج شده است. هنگامي كه افراد يك سازمان در مورد ميزاني كه پيامدها مناسب، درست و اخلاقي هستند، قضاوت مي كنند در واقع ميزان رعايت عدالت توزيعي در سازمان را مورد داوري قرار مي دهند(هزارجریبی،1390: 42).
بنابراین عدالت اجتماعي بايد در برگيرنده ي عدالت توزيعي و تخصيصي باشد زيرا نميتوان منفعت عمومي، نيازها و استحقاق شهروندان را بدون معيارهاي توزيعي و تخصيصي در نظر گرفت. به این ترتیب هرگونه برنامه ريزي شهري كه مبتني بر عدالت اجتماعي در شهر باشد، بايد بتواند هم در توزيع نيازها، منافع عمومي و استحقاق و هم در تخصيص آنها مؤثر باشد. آنچه در عدالت توزيعي مطرح است نحوه توزيع كالا ها، امكانات، فرصتها و دستاوردهايي است كه در اجتماعات و جوامع وجود دارد. براي عدالت اجتماعي سه رويكرد اصلي مطرح شده است: رويكرد اول نياز، رويكرد دوم برابري و رويكرد سوم انصاف است. همسو با رويكردهاي ياد شده درحوزه عدالت اجتماعي، در نظريات و نگرشهايي كه نسبت به رفاه اجتماعي وجود دارد، همپوشي هاي قابل توجهي با اين رويكردها ديده مي شود. در يك جمع بندي مي توان گفت رفاه اجتماعي اقدامات و تدابيري است كه براي كاهش يا معدوم ساختن مشكلات ناشي از رشد اقتصادي و رشد ناهماهنگ در زمينه هاي تربيتي، بهداشتي، درماني و پاره اي از امور و پديده هاي اجتماعي نظير عدم توسعه متعادل اقتصادي اجتماعي به كار برده مي شوند، اين رويكرد اخلاقي به رفاه اجتماعي بسيار با رويكردهاي نياز و برابري به عدالت اجتماعي همپوشي بسيار دارند در واقع اصولي كه براي حمايت و رفاه اجتماعي مدرن از دهه 1940 مطرح و تا به امروز پابرجاست بر پايه عدالت اجتماعي و با تأكيد بر مضامين آن مطرح شده اند(مؤمني،1383: 31).

2-1-2-4- عدالت اجتماعی و شهر
از دیدگاه جامعه شناسی و روانشناسی اجتماعی، شهر پیچیده ترین سکونتگاه انسانی است که در آن وسیع ترین روابط انسانی- محیطی(رابطه انسان با طبیعت، با شهر و با شهروندان) شکل می گیرد. بنابراین شهر به عنوان بستر و محیط زندگی انسان، باید علاوه بر تامین نیازهای زیستی و مادی مردم بتواند هرچه بیشتر به نیازهای اجتماعی و روانی آنان نیز پاسخ دهد(مهدیزاده،1385: 9).

کامران و همکارانش معتقدند که عدالت در شهر بايد به گزاره هاي زير نیز پاسخگو باشد:
تخصيص مناسب و متناسب، امكانات و خدمات
استفاده از توان هاي بالقوه و بالفعل در شهر
از بين بردن شكا
ف بين فقير و غني در شهر
جلوگيري از به وجود آمدن زاغه هاي فقر(کامران و همکاران،1389: 152).
از نظر هاروی عدالت اجتماعی در شهر باید به گونه ای باشد که نیازهای جمعیت شهری را پاسخگو باشد و تخصیص منطقه ای منابع را به گونه ای هدایت کند که افراد با کمترین شکاف و اعتراض نسبت به استحقاق حقوق خود مواجه باشند. از نظر وی مفهوم عدالت اجتماعی در نهایت یعنی “توزیع عادلانه از طریق عادلانه”(هاروی،1376: 98). توزيع فضايي متعادل خدمات شهري از مهم ترين نشانه هاي عدالت اجتماعي در شهر به شمار مي رود. عدالت اجتماعي در شهر يعني تداوم حفظ منافع گروه هاي اجتماعي متفاوت بر اساس گسترش بهينه ي منابع شهري، درآمدها و هزينه ها(Gray, 2002: 27). به عبارتی از جمله عواملي كه بايد در جهت اجراي عدالت اجتماعي و همراه با عدالت فضايي در برنامه ريزي شهري رعايت كرد توزيع مناسب خدمات شهري و استفاده صحيح از فضاها است. در اين خصوص كاربري ها و خدمات شهري عوامل مؤثّري هستند كه با ارضاي نيازهاي جمعيتي، افزايش منافع عمومي و توجه به استحقاق و لياقت افراد مي توانند با برقراري عادلانه تر، عدالت اجتماعي و اقتصادي و فضايي را در نواحي شهر برقرار كنند؛ بنابراين عدم توزيع خدمات شهري نه تنها مي تواند در بر هم زدن جمعيت و عدم توازن آن در شهر بينجامد؛ بلكه در اين ارتباط فضاهاي شهر را متناقض با عدالت از ابعاد اجتماعي و اقتصادي شكل دهد(وارثي و ديگران،1387: 144). در شهر نیز عدالت همراه با سه اصل کارآیی، کیفیت محیطی و سرزندگی چهار مقوله ی عمده ی شهرسازی است(سعیدنیا،1378: 54).

2-1-2-5- عدالت اجتماعی و برنامه ریزی شهری
يكي از مهمترين پيامدهاي رشد شتابان شهرنشيني در دهه هاي اخير از هم پاشيدگي نظام توزيع مراكز خدماتي شهري بوده كه زمينه ساز نابرابري شهروندان در برخورداري از اين خدمات شده است. بنابراين مهمترين رسالت برنامه ريزان و مديران شهري در اين زمينه، تلاش براي دستيابي به آرمان “برابري فرصتها” در دسترسي گروههاي مختلف جامعه شهري به خدمات عمومي و از بين بردن تضاد در تامين فرصتها است(داداشپور رستمی،1390: 1). توزيع خدمات در نواحي شهري به منظور تسهيل امر خدمات رساني ودسترسي مناسب و بهينه شهروندان به آن صورت مي گيرد، چنانچه توزيع خدمات وامكانات شهري بر اساس معيارها صحيح و اصولي نباشد، خدمات رساني به راحتي انجام نگرفته، خدمات مورد نياز شهروندان به صورت متعادل در سطح شهر توزيع نمي گردد. در اين حالت، ممكن است عدم تعادل هايي بين پراكنش جمعيت و فضاهاي خدماتي مورد نياز مشاهده گردد(هادي پور و ديگران، 1385: 101). از آن جایی که عدالت اجتماعی شهری یک اصطلاح است که به اینکه نابرابریها بیش از سایر حقایق جهان زاییده عوامل اجتماعی است اشاره دارد(Newman,2009: 195). بنابراين بايد هدف اصلي برنامه ريزان شهري، دستيابي به توزيع عادلانه منابع عمومي باشد. مديريت شهري يعني برنامه ريزي کنترل شده براي دستيابي به کارآمدي و برابري توسعه شهري.
مديريت شهري تنها مديريت تأسيسات و سازمانهاي شهري نيست، بلکه مديريت فرايند شهرنشيني، توسعه شهري و انجام امور شهري است به گونه اي که تأسيسات شهري با هم هماهنگ کار کنند که کارآمدي واحدهاي فضايي شهر(پويايي شهر) در سطوح مختلف نظام و بخشهاي شهري به روش دلخواه و در جهت توسعه ی پايدار حفظ شود. به اين ترتيب ناهماهنگي فضايي در استانداردهاي زندگي بين مناطق شهر بايد با مديريت بهينه شهري تا حد ممکن حذف و يا تعديل شود(مرصوصی،1383: 22). با بررسی مباحث توسعه پایدار می توان نتیجه گرفت که عدالت اجتماعي از مفاهيم بنيادين توسعه پايدار شهري است و در تبيين مفهوم عدالت اجتماعي نياز، به بررسي و شناخت مناطق شهري از نظر امكانات و خدمات اوليه و اساسي است(خاکپور،1388: 182). امروزه شكل پايدار شهري آن ميزان از نوع توسعه ی شهری است كه منجر به شكل گيري عدالت اجتماعي در شهرها گردد(موسوی،1391: 178). به طور کلی تعداد اندکی از مطالعات برنامه ریزی شهری به روشنی به مسئله ی عدالت می پردازند، اما برخی از گروههای برنامه ریزی هدفهای ویژه ای را در رابطه با عدالت در ارزشیابی مورد استفاده قرار می دهند. یکی از راههای تحقق عدالت اجتماعی در شهر، گسترش مشارکتهای مردمی در فرایند طراحی، اجرا، نظارت و کنترل برنامه ها و طرحهای شهری است.

2-1-2-6- عدالت اجتماعی و رفاه اجتماعی
از باب ریشه شناسی، رفاه اجتماعی را می توان از ریشه ی “face well” دانست که معانی خوب بودن و مناسب بودن را تداعی می کند. استیس رفاه اجتماعی را واژگانی می داند که در گستره ی سه مفهوم تجلی می یابد که در بستر اول واژه ی قراردادی رفاه اجتماعی، در تعریف دوم، توسعه اجتماعی و در تعریف سوم طرح نوین جهانی را بیان می کند. گودوین نیز رفاه اجتماعی را در سطح ملی تا جهانی مورد نظر قرار می دهد که از ترکیب اندیشه های استیس و گودوین چهار الگوی رفاه اجتماعی حاصل می شود: “الگوی سنتی، الگوی برقراری عدالت اجتماعی، الگوی توسعه ی اجتماعی و الگوی جدید جهانی رفاه اجتماعی”(تقوایی و محمودی نژاد،1385: 36).
رفاه اجتماعی را می توان از واژگانی دانست که با مفاهیمی چون حمایت اجتماعی،بیمه اجتماعی، تامین اجتماعی، خدمات اجتماعی و بهزیستی، پیوستگی معنایی نزدیکی دارد. بر این اساس رفاه اجتماعی در مفهوم عام عنوان هایی نظیر خدمات اجتماعی، حقوق عمومی و شهروندی را شامل می شود(زاهدی اصل،1381: 20). در باب تحقق رفاه اجتماعی باید به تامین اجتماعی اشاره کرد
که به معنای تامین حداقل درآمد و سطح زندگی است(طالب،1358: 38). توزیع رفاه موضوع حال حاضر نیست بلکه تحت تاثیر اعمال گذشته قرار دارد؛ همان طور که رفاه آینده از اعمال امروز ما متاثر خواهد بود چشم انداز حیات بدون عدالت، تاریک جلوه می نماید و از این روست که جغرافیدانان نیز در دهه های اخیر بیش از گذشته به تاثیر عدالت اجتماعی و نابرابری در مورفولوژی و سازمان یابی فضایی شهرها توجه دارند(Yeqiao Wang, Xinsheng Zhang,2001: 8).
والزر12 معتقد است رويکردهای خاصي از عدالت اجتماعي بايد با رفاه اجتماعي و بويژه نگرش به رفاه داراي رابطه باشند(مؤمني،1383: 2). همچنین دیوید اسمیت اولین جغرافیدانی بود که درباره کیفیت زندگی، رفاه و عدالت اجتماعی، در جغرافیا صحبت کرد. این جغرافیدان برای بررسی کیفیت زندگی، رفاه و عدالت اجتماعی از شاخصهای اجتماعی ذهنی و مقایسه

پایان نامه ارشد با موضوع خدمات شهری، عدالت فضایی، تسهیلات عمومی

توزیع فضایی خدمات شهری در شهر کرمانشاه، سال 1388 نشان داد که بین میانگین قیمت زمین با درآمد سرانه و اجاره بهای پرداختی در ارتباط با شاخص مسکن رابطه معناداری وجود دارد و با توجه به این عامل توزیع فضایی خدمات عمومی شهری در شهر کرمانشاه به صورت نامتعادلی صورت گرفته است.
– حسن حکمت نیا و همکاران در سال 1390 در بررسی تحلیل توزیع فضایی خدمات عمومی شهری در شهر اردکان به بررسی برابری در توزیع فضایی خدمات و امکانات شهری پرداخته و در نهایت بازتاب فضایی آن در رابطه با قیمت زمین و ارزش افزوده مورد تجزیه و تحلیل قرار داده اند. یافته های پژوهش مبیّن آن است که توزیع فضایی خدمات شهری در این شهر نامتعادل می باشد، قیمت زمین نیز همبستگی معناداری با شاخصهای مورد بحث در پژوهش دارد.
– هاشم داداشپور و فرامرز رستمی در مقاله ای با هدف تعیین شاخصی یکپارچه برای سنجش عدالت فضایی در توزیع خدمات عمومی شهری در یاسوج در سال 1390 نشان دادند که توزیع خدمات شهری در این شهر بر اساس قابلیت دسترسی ،کارایی و توزیع جمعیت عادلانه صورت نگرفته و نسبت برخورداری از خدمات در بخش قابل توجهی از شهر کمتر از نسبت جمعیتی آن است.

1-5 -ضرورت تحقیق:
توزیع رفاه موضوع حال حاضر نیست بلکه تحت تاثیر اعمال گذشته قرار دارد؛ همان طور که رفاه آینده از اعمال امروز ما متأثر خواهد بود چشم انداز حیات بدون عدالت، تاریک جلوه می نماید و از این روست که جغرافیدانان نیز در دهه های اخیر بیش از گذشته به تاثیر عدالت اجتماعی و نابرابری در مورفولوژی و سازمان یابی فضایی شهرها توجه دارند(Yeqiao Wang, XinshengZhang ,2001: 8).
از جمله عواملی که باید در جهت اجرای عدالت اجتماعی و همراه با عدالت فضایی در برنامه ریزی شهری رعایت کرد، توزیع مناسب خدمات شهری و استفاده صحیح از فضاها است. در این خصوص کاربریها و خدمات شهری عوامل مؤثری هستند که با ارضای نیازهای جمعیتی، افزایش منافع عمومی و توجه به استحقاق و لیاقت افراد می توانند با برقراری عادلانه تر، عدالت اجتماعی ،اقتصادی وفضایی را در مناطق شهر برقرار نمایند. لذا عدم توزیع مناسب خدمات شهری نه تنها می تواند در بر هم زدن جمعیت و عدم توازن آن در شهر بینجامد بلکه فضا های شهری را متناقض با عدالت از ابعاد اجتماعی و اقتصادی شکل دهد(وارثی و دیگران،1387: 144). شهر گرگان از سال 1376 که به عنوان مرکز استان گلستان تعیین گردید با مهاجرت شتابان جمعیت از شهرها و روستاهای اطراف مواجه شده است، این مسئله لزوم برنامه ریزی برای ایجاد و توسعه تسهیلات عمومی شهری را ضروری می سازد در نتیجه این پژوهش با تأکید بر عدالت فضایی سعی در توزیع عادلانه تسهیلات شهری متناسب با جمعیت مناطق مختلف شهر گرگان دارد.
1-6 -اهداف تحقیق:
– بررسی رابطه بین جمعیت و توزیع فضایی تسهیلات شهری و دسترسی به این تسهیلات در شهر گرگان
– شناسایی محدوده های نیازمند جهت تمرکز تسهیلات شهری جدید
– ارزیابی میزان کارایی مدل خودهمبستگی فضایی در تحلیل پراکنش فضایی تسهیلات شهری در شهر گرگان

1-7 -روش انجام تحقیق:
روش تحقیق از نوع توصیفی، تحلیلی و کاربردی بوده و جمع آوری اطلاعات به روش کتابخانه ای و با استفاده از ابزار پرسشنامه و جمع آوری داده ها با مراجعه به سازمانها و ادارات مربوطه انجام شده است.
در تحلیل داده ها نیز از روشهای AHP، ضریب موران،آماره عمومی G و روش دو متغیره ی موران در محیط نرم افزارهای GIS وGeo DA استفاده شده است.

1-8 -روش و ابزار گردآوری اطلاعات:
گردآوری اطلاعات به دو روش میدانی و کتابخانه ای بوده و داده های مکانی و توصیفی از طریق نقشه های تفصیلی و نقشه های 1:1000 شهری و اطلاعات مورد نیاز جهت ارزشگذاری معیارها از طریق تهیه و توزیع پرسشنامه و تکمیل آن توسط 30 نفر از کارشناسان خبره انجام شده است.
1-9 -جامعه ی آماری و تعداد نمونه:
جامعه ی آماری پژوهش حاضر در مقیاس شهر گرگان می باشد. در این پژوهش چگونگی توزیع فضایی 13 نوع از تسهیلات عمومی شهری شامل دبستان، مدارس راهنمایی، دبیرستان، بیمارستان، پارک، آتش نشانی، پست، کلانتری، مجموعه ی ورزشی، کتابخانه، مسجد، جایگاه عرضه ی سی ان جی و جایگاه بنزین که در 3 ناحیه و 24 محله ی این شهر توزیع گردیده است توسط کارشناسان و متخصصین برنامه ریزی شهری در شهرداریها و مراکز علمی از طریق تکمیل پرسشنامه مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.

1-10- روش تجزیه و تحلیل اطلاعات:
برا ی تجزیه و تحلیل اطلاعات از سیستم اطلاعات جغرافیایی(GIS) و مدل تحلیل سلسله مراتبی(AHP) و همچنین برای سنجش میزان عدالت فضایی در توزیع تسهیلات عمومی شهر گرگان از روشهای خودهمبستگی فضایی مانند ضریب موران ،آماره ی عمومی G و آزمون دو متغییره ی موران در محیط نرم افزار Geo DA به کار برده شد.به این ترتیب که ابتدا با استفاده از روش AHP میزان مطلوبیت دسترسی به هر یک از خدمات شهری مورد مطالعه،تعیین شد. در مرحله ی بعد جهت تحلیل کارایی مدل خود همبستگی در تحلیل پراکنش فضایی تسهیلات عمومی شهر گرگان از ضریب موران و برای بررسی چگونگی پراکندگی از آماره ی عمومی G استفاده شده است. در پایان نیز جهت تعیین چگونگی رابطه ی بین توزیع جمعیت و دسترسی به تسهیلات عمومی روش دو متغیره ی موران مورد استفاده قرار گرفت.

1-11 – تعریف واژگان:
عدالت فضایی
توزیع عادلانه ی امکانات، تسهیلات و خدمات
در سطح زمین است به طوری که هیچ مکانی نسبت به مکان دیگر از نظر برخورداری از مزیتهای فضایی برتری نداشته باشد.
تسهیلات عمومی شهری
تسهیلات عمومی شهری به عنوان ابزار مدیریت توسعه ی شهری و نیاز شهروندان و عامل اصلی تداوم حیات شهری است. در این خصوص می توان نیازهای اولیه ی شهروندان مانند نیازهای آموزشی، درمانی، اوقات فراغت، ورزشی و… اشاره کرد.
شهر گرگان
از شهرهای شمالی و مرکز استان گلستان است که در 54.436 درجه طول شرقی و 36.836 درجه عرض شمالی در دامنه ی شمالی رشته کوه البرز واقع شده است.
AHP
فرایند تحلیل سلسله مراتبی یکی از معروفترین فنون تصمیم گیری چند منظوره است که اولین بار توسط توماس.ال.ساعتی در دهه ی 1970 ابداع گردید.

فصل دوم:
ادبیات تحقیق

مقدمه:
رشد شهری در قرن بیستم سهم جمعیت شهر نشین را به شدت افزایش داد و شهرنشینی را به شیوه غالب زندگی تبدیل کرد. اگرچه شهر و شهرنشینی خود یکی از مهمترین شاخص های رفاه و توسعه اجتماعی واقتصادی محسوب می شود، رشد شتابان آن می تواند سرانه برخورداری از بسیاری از امکانات اجتماعی و اقتصادی را کاهش دهد و از این طریق پیامدهای آن به صورت کاهش سطح کیفیت زندگی در عرصه های مختلف شهری نمایان شود. نابرابري هاي اجتماعي قبل از هر چيز در معيارهاي زندگي بازتاب ميشود و به نوبه ي خود با مفهوم فرصت ها و كيفيت زندگي ارتباط دارد. گسترش نامتقارن كيفيت زندگي يكي از مهم ترين ابزارها براي پي بردن به وجود نابرابري هاي اجتماعي در هر جامعه است. به این دلیل از مهمترین عوامل در برنامه ریزی شهری استفاده از فضاها و توزیع مناسب و به عبارتی کامل تر عدالت فضایی است. در این راستا تسهیلات و خدمات شهری از جمله عوامل مؤثر و مفیدی هستند که با پاسخگویی به نیازهای جمعیتی، افزایش منفعت عمومی و توجه به شایستگی افراد می توانند با برقراری ابعاد عدالت فضایی، عدالت اجتماعی و عدالت اقتصادی را برقرار نمایند. در واقع تعادل فضایی در توزیع مراکز خدماتی در شهر و دستیابی به آن مقدمات توسعه پایدار شهری را فراهم می آورد و نابسامانی در توزیع منطقه ای و محلی باعث دوری مناطق و محلات از عدالت اجتماعی می گردد.

2-1- مفاهیم فضا، عدالت اجتماعی و عدالت فضایی
2-1-1- فضا
ريشه ی کلمه ی فضا “Espace” از کلمه ی لاتین “Spatiun” است و به وسعت گسترده ای اطلاق می شود که با داشتن سه بعد می تواند اشیاء را در برگیرد. فضا می تواند با چهار بعد هم مطرح شود که بعد چهارم آن زمین است. در بیان علمی و فلسفی فضا معادل کلمه ی مکان یا نقطه ای گرفته شده که با بخش های پیرامونی خود مشخص می شود و در قلمرو فلسفه، فضا محیط همگون و نامحدودی است که در آن اشیاء محسوس جایگزین شده است و از نظر لایپ نیتز و کانت فضا ادراک شدنی و غیر قابل تقسیم است و مفهوم فضا با وسعت “Etendue” که بی نهایت تقسیم شدنی است یکی نمی باشد(فرید،1380: 9). در رویکرد ژئوپلیتیکی، مفهوم فضا شامل سرزمین هایی است که انسان توانسته در آنجا سکونت گزیند یا به گونه ای در آن دخل و تصرف کند. فضا صحنه نمایش پدیده های گوناگونی است که در آن ترکیب و تلفیق این پدیده ها به شکلهای گوناگون، آثار متنوعی از خود بر جای می گذارند(جوان و عبداللهی،1387: 137). افلاطون فیلسوف بزرگ یونان باستان فضا را واقعیتی مستقل نمی داند و از نظر وی آن چه که فضا را به وجود می آورد روابط بین اشیایی است که در یک مکان مستقر گردیده اند(شولتز،1353: 175). مانوئل کاستل2 در تعریف فضا می نویسد: فضا یک تولید مادی در ارتباط با سایر عوامل مادی است. عده ای می گویند فضا یک تولید ایدئولوژیکی، سیاسی و فرهنگی است نه مادی. از نظر جغرافیدانان رادیکال، عامل تولید و روابط تولیدی، اساس سازمان فضایی محسوب می شود.

2-1-1-1- فضا در جغرافیا
در جغرافیا مفهوم فضا به صورت علمی تقریبا از دهه ی 1950 با مقاله ی کورت شیفر در مورد استثناگرایی در جغرافیا وارد جغرافیا شد. عده ای مفهوم فضا را یک مفهوم اساسی در جغرافیا می دانند و برخی آن را کلمه ی فلسفی خیانت آمیزی می خوانند که به هیچ وجه درای مفهوم واحدی نیست.فضا در جغرافیا مفهوم فضای قابل زیست یا اکومن را شامل می شود. جایی که مقتضیات طبیعی، امکان سازمان بندی اجتماعی را فراهم می کند. در ادبیات جغرافیایی فضا به وسعت زمینی گفته می شود که هویت و واقعیتی دارد و کنش، عملکرد، حضور، روابط و حتی احساسات انسانها در آن تجلی می یابد و بر این اساس فضا چپ و راست، بالا و پایین و پیش و پس دارد و چیزی را در برابر، در کنار و یا در بطن خود جای می دهد. فضا به گونه های مختلف زیر سلطه و اختیار انسانها است و ضریب کاربرد نیروها در فضا، که دگرگونی و تحول فضا را در بر دارد، متناسب با سطح توسعه اقتصادی و اجتماعی جمعیت هایی است که بر سینه آن مکانیابی کرده و استقرار یافته اند(فرید،1380: 10-12). فضای جغرافیایی، فضای اجتماعی است و صورتها و ساختهای آن آفریده ی کنش انسانی است. بنابراین شکل گیری فضا صورتی اجتماعی دارد. در جغرافیا مفهوم فضا به دو صورت به کار رفته است: الف)فضای مطلق، ب) فضای نسبی.
فضای مطلق دارای کیفیت عینی، مشخص و طبیعی می باشد. فضای نسبی، به طور مداوم در اثر نیازهای اجتماعی-اقتصادی و شرایط تکنولوژیک در وسعت و فرم تغییر می یابد. از مفهوم فضای نسبی مفاهیمی نظیر فضای اقلیدسی، فضای دکارتی، فضای عملکردی، ف
ضای آگاهی و فضای طبیعی استفاده می شود. بنابراین فضای نسبی مقید به زمان و فرایند می باشد. از نظر دیوید هاروی3 به تعداد عملکردهای انسانی و فرایندهای اجتماعی فضاهای نسبی وجود دارد. در دیدگاه علم فضایی، مردم در فضاهای نسبی زندگی می کنند. فضا به منزله ی یک پدیده ی ثانوی، از واکنش انسان با ساخت اجتماعی موجودیت می یابد(شکویی،1382: 287).
پیر ژرژ4 معتقد است فضای جغرافیایی بر حسب رابطه ای که با نوع فعالیت انسانها و شرایط زندگی آنها برقرار می کند طبقه بندی می شود. وی معتقد است فضا در واقع یک داده نسبی است که از سویی در رابطه با کل جامعه و از دیگر سو در رابطه با گروههای مختلف اجتماعی مورد توجه قرار می گیرد. اما به جز در جوامع ابتدایی که در محیطهای تقریبا بسته ای زندگی می کنند و بخش

مجموعه های ورزشی، اجتماعی و فرهنگی، مدارس راهنمایی

WGS 84 ، در زون 40 تهیه شده است.
در این مرحله نقشه ی فواصل با استفاده ابزار Spatial Analyst برای هر لایه به صورت جداگانه تهیه شد. نقشه ی فاصله لایه های برداری را به لایه ی رستری تبدیل می کند که مقدار اختصاص یافته به هر یک از پیکسل های آن نشان دهنده ی فاصله ی پیکسل مورد نظر تا نزدیکترین عارضه ی موجود در لایه ی برداری می باشد.

نقشه شماره(4-2) فاصله از دبستان نقشه شماره(4-3) فاصله از دبیرستان

نقشه شماره (4-4) فاصله از مدارس راهنمایی قشه شماره (4-5) فاصله از بیمارستان

نقشه شماره (4-6) فاصله از پارک نقشه شماره (4-7) فاصله از کتابخانه

نقشه شماره(4-8) فاصله از مجموعه های ورزشی نقشه شماره(4-9) فاصله از کلانتریها

نقشه شماره(4-10)فاصله از مساجد نقشه شماره(4-11)فاصله از آتش نشانی

نقشه شماره (4-12)فاصله از مراکز پستی نقشه شماره (4-13)فاصله از جایگاههای سی ان جی

نقشه شماره (4-14) فاصله از جایگاههای بنزین

4-2-2- طبقه بندی مجدد نقشه ها بر اساس ارزشگذاری آنها
هر فعالیتی در شهر شعاع عملکرد خاصی دارد که به آن آستانه ی فعالیتی نیز گفته می شود. طبق این ویژگی سطح متناسبی از کالبد یک شهر به آن فعالیت اختصاص می یابد. از آنجا که این خصیصه بنا به خصوصیات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی منطقه ی مورد مطالعه از شهری به شهر دیگر متفاوت است، بنابراین به منظور برخورد واقع بینانه در برنامه ریزی، شناخت و مطابقت آنها ضرورت دارد(پورمحمدی،1389: 35). در کشور ما استانداردها و معیارهای مشخصی به منظور تعیین همه ی سرانه های شهری ارائه نگردیده است(شیعه،1386: 172). و معیارهایی که در جدول شماره(4-1) ارائه شده فقط جنبه ی پیشنهادی دارد که در منابع ذکر شده بدان اشاره شده است.

جدول شماره(4-1) شعاع عملکرد هر یک از کاربریها
تسهیلات
شعاع عملکرد(مترمربع)
سرانه
دبستان
800-40041

راهنمایی
1200-80042

دبیرستان
2000-120043

بیمارستان
1500-100044

پارک
3000-200045

کتابخانه
1600-100046

مجموعه ورزشی
200047

تسهیلات
شعاع عملکرد(مترمربع)
سرانه
کلانتری
200048

مسجد
400-30049

آتش نشانی
3000-200050

پست

برای هر 2000 نفر یک اداره51
سی ان جی

0.1 مترمربع برای هر نفر52
بنزین

0.1 مترمربع برای هر نفر53

در این مرحله با توجه به شعاع عملکرد هر یک تسهیلات شهری نقشه ی مطلوبیت دسترسی به هر یک از تسهیلات تهیه گردید. به این ترتیب که شعاع عملکرد مورد اشاره در جدول (4-1) به پنج گروه یا کلاسه طبقه بندی می شود برای مثال برای تعیین مطلوبیت دسترسی دبستان، شعاع عملکرد آن که 400 تا 800 متر است طوری طبقه بندی می شود که تا شعاع400 متر بیشترین دسترسی و بیشتر از 800 متر کمترین دسترسی را نشان دهد.
با توجه به اهمیت هر یک از کلاسه ها ارزشی بین 1(کمترین ارزش) تا 5(بیشترین ارزش) به آنها داده شد. به این ترتیب نقشه ی مربوط به هر یک از کاربریها در 5 مطلوبیت خیلی زیاد، مطلوبیت زیاد، مطلوبیت متوسط، مطلوبیت کم و مطلوبیت خیلی کم حاصل می شود. به طوریکه به فاصله دبستان تا شعاع 400 متر ارزش 5 داده که به معنی مطلوبیت خیلی زیاد است و به فاصله ی بیش از 800 متر عدد 1 اختصاص داده می شود که مطلوبیت خیلی کم را نشان می دهد.

جدول شماره(4-2) طبقه بندی تسهیلات عمومی بر مبنای شعاع عملکرد(مترمربع)1
دبستان
راهنمایی
دبیرستان
بیمارستان
پارک
کتابخانه
مجموعه ورزشی
400-0
500-400
600-500
800-600
800+
800-0
900-800
1000-900
1200-1000
1200+
1200-0
1450-1200
1700-1450
2000-1700
2000+
500-0
1000-500
1500-1000
2000-1500
2000+
1500-0
2000-1500
2500-2000

سلسله مراتب، تسهیلات عمومی، سلسله مراتبی

حاضر اين شهر داراي 7 بيمارستان مجهز مي باشد.

جدول شماره(3-12) سرانه ی کاربری درمانی شهر گرگان
نوع مرکز
مساحت(مترمربع)
سرانه(نفر)
سرانه ی استاندارد
درمانی
محله
37776
0.051
1≥سرانه≤2

فرامحله ای
167475
0.186

ماخذ: طرح جامع گرگان، 1389
3-7-8- کارکرد اداری
هر چند در سالهاي گذشته شهر گرگان به عنوان مهمترين شهر منطقه شرق استان مازندران و با توجه به فاصله اي كه با مركز استان(شهر ساري) داشت، نقش و عملكرد برخي از ادارات را در سطح اداره كل و تقريباً مستقل از مركز استان دارا بود. ولي از زماني كه اين شهر به عنوان مركز استان گلستان فعاليت خود را آغاز كرده ساير سازمان ها و اداراتي كه در مراكز استان ها استقرار مي يابند را در خود جاي داده و نقش و عملكرد مركز استان را دارا شده است.
كاربري نظامي- انتظامي با سرانه اي بالغ بر 1.274 متر مربع در مقايسه با استانداردهاي موجود بيانگر كفايت نسبي اين كاركرد در سطح شهر است، باز هم لازم به توضيح است پادگان نظامي شهر گرگان (لشگر 30 پياده) خود به تنهايي 346106 مترمربع مساحت دارا است كه سبب افزايش چشمگير سرانه اين كاربري شده است.

جدول شماره(3-13) سرانه ی کاربری اداری- انتظامی شهر گرگان
کاربری
مساحت(مترمربع)
سرانه(نفر)
اداری و انتظامی
اداری
930530
3.064

انتظامی
387046
1.274
مجموع
1317576
4.338
ماخذ: طرح جامع گرگان، 1389

3-7-9- کارکرد فضای سبز
منظور از فضاهاي سبز شهري، نوعي از سطوح كاربري زمين شهري با پوشش گياهي انسان ساخت است كه هم واجد بازدهي اكولوژيكي و هم واجد بازدهي اجتماعي هستند. فضاي سبز براساس تقسيمات شهري داراي سلسله مراتبي از قبيل بوستان كودك، پارك محله، پارك ناحيه، پارك شهر، فضاي سبز عمومي، پارك جنگلي است.
بخش نامه ی شورای عالی معماری و شهرسازی سرانه ی مطلوب پارک و فضای سبز شهری را بیشتر از 8 مترمربع برای هر فرد می داند که مقایسه ی آن باسرانه ی فضای سبز گرگان(0.57) کمبود نسبی سطح اختصاص یافته به این کاربری به ویژه در سطوح پایین کارکردی را نشان می دهد.

جدول شماره(3-14) سرانه ی کاربری فضای سبز شهر گرگان
عنوان
سرانه(مترمربع)
شعاع دسترسی (مترمربع)
حداقل مساحت تفکیک
سرانه ی فضای سبز گرگان
بوستان کودک
3-1
250-200
650مترمربع

بوستان محله ای
4-2
375-300
1 هکتار
0.35
پارک ناحیه
6-3
750-650
8-6 هکتار

پارک شهری
8


0.29
ماخذ: طرح جامع گرگان، 1389

(3-3) كاربري هاي شهر گرگان در وضعيت موجود

جمع بندی:
در فصل سوم در خصوص شرایط طبیعی،اقتصادی و جمعیتی شهر گرگان توضیحاتی داده شد. شهر گرگان در دامنه ی شمالی رشته کوه البرز و در ارتفاع 155 متر از سطح دریا واقع شده است و همین عوامل سبب شده تا خاک این شهر دارای تنوع زیادی باشد از جمله ی آنها خاکهای هوموسی مناطق جنگلی است که برای کشاورزی مناسب می باشد. در خصوص شرایط اقلیمی نیز نتایج تحقیقات نشان می دهد که حداکثر و حداقل دما در خرداد و دی و بیشترین و کمترین بارش نیز در فصول پاییز و تابستان است. طبق سرشماری سال 1390 جمعیت شهر گرگان 329536 نفر بوده است که 22 درصد آن را جمعیت کمتر از 15 سال و 4.37 درصد را جمعیت بالای 65 سال تشکیل می دهند. نسبت جنسی نیز در این سال برابر 100 بوده و کمترین نسبت جنسی نیز به گروه سنی 44-40 تعلق دارد. طبق آمار از مجموع 298491 نفر افراد بالای 6 سال 269162 نفر باسواد بوده اند که به لحاظ جنسیتی جمعیت باسواد مرد با 83.3 درصد بیشتر از جمعیت باسواد زن که رقم 79.9 را شامل می شود می باشد. در پایان فصل نیز کاربریهای مختلف شهری به تفکیک مساحت و سرانه ی موجود مورد بررسی قرار گرفت.

فصل چهارم:
یافته های تحقیق

مقدمه:
تحولات اقتصادی، اجتماعی و سیاسی و رشد شتابان شهرها در دهه های اخیر منجر به تحولات عمیقی در شهرهای کشور شده است. اثرات این تغییرات و تحولات که به صورت تغییر شکل کالبدی و توسعه ی فضایی شهرها تبلور یافته نتایج مناسبی در شهرهای کشور نداشته و باعث توزیع نامناسب خدمات شده است. به همین خاطر ارائه ی خدمات به شهروندان و دسترسی آنان به امکانات شهر از اولویت های برنامه ریزان و مدیران شهری می باشد. در این تحقیق سعی شده است تا توزیع تسهیلات عمومی در شهر گرگان در ارتباط با جمعیت و در راستای عدالت فضایی مورد تحلیل قرار گیرد. بدین منظور یعنی برای سنجش عدالت فضایی در شهر گرگان 13 نوع از خدمات و تسهیلات عمومی که شامل 312 نقطه در 3 ناحیه و 24 محله ی شهر گرگان میباشد مورد بررسی قرار داده شد که عبارتند از خدمات آموزشی(دبستان، راهنمایی، دبیرستان) بیمارستان، پارک، کتابخانه، مجموعه ی ورزشی، کلانتری، مسجد، آتش نشانی، پست، جایگاه سی ان جی و جایگاه بنزین.
در این پژوهش برای تجزیه و تحلیل اطلاعات از سیستم اطلاعات جغرافیایی(GIS) و مدل تحلیل سلسله مراتبی(AHP) استفاده شده است. همچنین از روشهای خود همبستگی فضایی مانند شاخص موران و آماره ی عمومی G برای تعیین میزان عدالت فضایی و از روش دو متغیره ی موران در محیط Geo DA برای نشان دادن رابطه ی بین جمعیت و توزیع تسه
یلات عمومی شهری استفاده گردید.

4-1- تعیین میزان دسترسی نواحی شهر گرگان به تسهیلات عمومی
دريافت خدمات عمومي درمقياس وسيع صورت مي گيرد و بر زندگي روزانه افراد تاثير مستقيم دارد مسئوليت آنها با مراجع خاص و متفاوت از هم مي باشد مثل خدمات آموزشي، فضاي سبز، خدمات ورزشي، درماني، فرهنگي و مذهبي اين خدمات همگي دارای عملكردهاي فضايي هستند. آنچه که در این خصوص اهمیت دارد دسترسی به این تسهیلات می باشد. سنجش شاخص دسترسی، وابسته به تعیین برابری دسترسی به زیرساخت های اجتماعی و فیزیکی است که نمودی از کیفیت زندگی و توزیع فرصتها هستند. در سالهای اخیر به دنبال رشد شهرنشینی و افزایش مهاجرت از روستا به شهر مشکلاتی برای شهرها ایجاد گردیده است که از جمله ی آنها می توان به کمبود خدمات و تسهیلات برای جمعیت افزوده شده اشاره کرد. گرگان نیز از جمله شهرهایی است که به دنبال ایجاد استان گلستان به عنوان استانی مستقل و انتخاب این شهر به عنوان مرکز استان دارای مشکلاتی در این خصوص بوده است. بنابراین در این تحقیق سعی شده تا 13 نوع از خدمات عمومی شهری شامل خدمات آموزشی(دبستان، راهنمایی، دبیرستان)، کتابخانه، بیمارستان، پارک، آتش نشانی، پست، مسجد، مجموعه های ورزشی، کلانتری، جایگاههای بنزین، جایگاههای سی ان جی که شامل 312 نقطه می باشد (نقشه ی 4-1) که در 3 ناحیه و 24 محله ی شهر گرگان پراکنده است مورد ارزیابی قرار گیرد. تا ضمن بررسی چگونگی توزیع تسهیلات در شهر، ارتباط آن با پراکندگی جمعیت مشخص شده و نقاطی که از حیث دسترسی دارای مطلوبیت پایین می باشند شناسایی شوند تا از این طریق میزان عدالت عدالت فضایی را در شهر گرگان مورد تحلیل و بررسی قرار گیرد.
با توجه به موضوع تحقیق که سنجش عدالت فضایی تسهیلات شهر گرگان می باشد مراحل زیر انجام می گردد:
– تهیه ی نقشه ی فاصله از تسهیلات عمومی
– تهیه ی نقشه های دسترسی به تسهیلات عمومی
– مدل تحلیل سلسله مراتبی(AHP)
– شاخص موران
– آماره ی عمومی G
– شاخص دو متغیره ی موران

نقشه شماره(4-1) توزیع فضایی تسهیلات عمومی شهر گرگان

ماخذ: نگارنده

4-2- تحلیل سلسله مراتبی(AHP)
در ارزیابی هر موضوعی ما نیاز به معیار اندازه گیری یا شاخص داریم انتخاب شاخص های مناسب به ما امکان می دهد که مقایسه ی درست بین گزینه ها به عمل آوریم. اما وقتی که چندین نوع برای ارزیابی در نظر گرفته می شود کار ارزیابی پیچیده و زمان بر می شود به خصوص زمانی که معیارها با هم در تضاد هستند در این هنگام کار ارزیابی و مقایسه از حالت ساده ی تحلیل که ذهن قادر به انجام آن است خارج می شود و به یک ابزار تحلیلی قوی نیاز خواهد بود یکی از ابزارهای قوی و توانمند برای چنین وضعیت هایی، مدل تحلیل سلسله مراتبی یا AHP است.
در واقع تحلیل سلسله مراتبی برای کمک به تصمیم گیران است تا اهداف و راهکارهای خود را در یک محیط پیچیده بدون ساختار و غیر شفاف، اولویت بندی و طبقه بندی کنند. یکی از وظایف اساسی مدیران، تصمیم گیری است و سازمانها با تصمیماتی که مدیران آنها در محیطهای اختصاصی اتخاذ می کنند، آنها را به هدف های از پیش تعیین شده، هدایت و نزدیک می کنند. برای استفاده از داوری و قضاوت کارشناسی تصمیم گیران، در این روش، مسأله ی تصمیم گیری به مؤلفه هایی تفکیک شده و به طور سلسله مراتبی مرتب می گردد. سپس با استفاده از دیدگاهها و نظرات، برای هر یک از مؤلفه های این فرایند، بالاترین اولویت مؤلفه های مسأله تعیین می شود بدین ترتیب توجه تصمیم گیران را نسبت به ضرورت آن جلب می نماید. از جمله مهمترین کاربردهای عملیAHP عبارت از این می باشد که چارچوبی برای مشارکت گروهی در تصمیم گیری و حل مسأله فراهم می سازد. از آنجا که قدر نیستیم بدون یک معیار اندازه گیری نماییم لذا نیاز به شیوه ای داریم تا معیارهای جدید را برای اندازه گیری ویژگی های نا ملموس توسعه دهیم. فرایند تحلیل سلسله مراتب، مدل انعطاف پذیری است که اجازه می دهد تا به وسیله ی ترکیب نمودن قضاوت و ارزشهای شخصی به شیوه ای منطقی، تصمیم گیری شود. در واقع نیازمند شیوه ای هستیم که به وسیله ی آن بدانیم آیا عوامل، تأثیرات یکسانی بر نتیجه دارند یا نه و یا اینکه آیا تأثیرات آنها متفاوت است. این امر از طریق فرایند تنظیم اولویت ها امکان پذیر می باشد. به وسیله تنظیم اولویت ها برای عوامل درسطحی معین می توان دریافت که تا چه اندازه عوامل در یک سطح به سوددهی بیشتر و افزایش عملکرد سازمان کمک می نماید. بدین منظور ابتدا معیارهای اندازه گیری، تنظیم شده، سپس اولویت آنها تعیین می گردد و سرانجام یک فرایند ارزیابی برای دستیابی به اولویتهای کلی، اعمال می شود. این فرایند با حرکت از بالا به پایین سلسله مراتب و ارزیابی اولویتهای تعیین شده در هر سطح، انجام می شود. سپس تقدم های ارزیابی شده می تواند برای هر عنصر در آن سطح اضافه شود تا اولویت کلی به دست آید. در نهایت، بعد از اعمال قضاوتها در مورد تأثیرات همه ی عناصر و محاسبه ی اولویت ها در سلسله مراتب، می توان عناصری را که از اهمیت کمتری برخوردار هستند. به واسطه ی تأثیرات اندک آنها بر هدف کلی حذف نمود(توفیق،1378: 91-116)
با توجه به مبانی نظری و سؤال تحقیق از فرایند تحلیل سلسله مراتبی استفاده شده است که در مراحل زیر انجام می گردد:
– آماده سازی لایه های اطلاعا
ت مکانی
– رقومی کردن لایه های اطلاعات مکانی
– تهیه ی نقشه ی فواصل
– طبقه بندی مجدد نقشه ها بر اساس ارزشگذاری آنها
– تشکیل ماتریس مقایسه ی زوجی و وزن دهی معیارها با استفاده از نرم افزار AHP
– تعیین درجه ی سازگاری
– تلفیق معیارهای وزن گذاری شده و تهیه ی نقشه ی نهایی دسترسی به تسهیلات

4-2-1- آماده سازی ،رقومی کردن لایه های اطلاعات مکانی و تهیه ی نقشه ی فواصل
این مرحله شامل اخذ داده، تغییرات فرمت، زمین مرجع کردن، تنظیم کردن داده ها است. با استفاده از نقشه ی 1:1000 شهر گرگان در محیط GIS لایه های مربوط به هر یک از تسهیلات عمومی شهری در قالب عوارض نقطه ای و در فرمت Shape File به صورت جداگانه در سیستم Utm و سطح مبنای

رشد جمعیت، تحولات ساختاری، رطوبت نسبی

باشد. گونه هاي آن عبارتند از: نمدار، بلوط، افرا، انجيلي، توسكا و غيره مي باشد.

3-2-6- منابع آب
3-2-6-1- منابع آبهای سطحی
اغلب مسیلهایی که به دشت گرگان وارد می شوند، فصلی و موسمی هستند. این مسیلها از ارتفاعات سرکوه، تالو، پشته کمر، سفید آباد، یخ کشف چکل پیزان، تال در، علی گاه، ارتسل، تاورنر آب، زییلان، چل چلی، غول سنگ، شاه کلان، سوس چال، پیرگرده کوه، مرزنگ و کوه اسب چر سرچشمه می گیرند. تعداد پنج رودخانه به نامهای زیارت، تول چشمه، انجیرآب، گرمابدشت و نصرآباد نیز وارد محدوده ی شهر گرگان می شوند.

3-2-6-2- منابع آبهای زیر زمینی
در بخش مياني دشت گرگان تا عمق 300 متري بيش از شش سفره تحت فشار تشخيص داده شده است. اين سفره هاي آب زير زميني در قسمت دامنه ارتفاعات جنوبي يكي شده و يك سفره آزاد را تشكيل مي دهند كه از ارتفاعات مشرف به دشت، با درز و شكاف فراوان به ويژه سنگهاي آهكي تغذيه مي گردند. سفره آب آزاد علاوه بر تغذيه جانبي توسط نزولات جوي با آب آبياري نيز تغذيه شده و به همين علت عمق آبهاي زير زميني در سطح وسيعي از دشت هاي حوضه، بالا مي باشد. حدود 33 درصد از وسعت دشت گرگان داراي عمق آب زير زميني كمتر از 5 متر است.

3-2-7- شرایط اقلیمی و آب و هوایی
3-2-7-1- دمای هوا
طبق گزارشات ایستگاه های هواشناسی موجود 4 ماه از سال سپتامبر تا ژوئن(خرداد تا شهريور) ميزان ميانگين حداقل روزانه دما از ميانگين ساليانه(17.8) درجه بيشتر است. حداكثر دما ازآوريل(فروردين) تا نوامبر(آبان) از ميانگين دماي ساليانه(17.8) درجه كمتر است. ساير ماه هاي سال محدوده دماي بين دو حالت فوق است. طبق آمار موجود شب هاي ژوئن(خرداد)، ژوئيه(تير)، اوت(مرداد) و سپتامبر(شهريور) دمايي بالاتر از ميانگين ساليانه داشته، كه بايد در طراحي هاي ساختمان ملحوظ شده و شرايط لازم براي آسايش انسان مورد توجه قرار گيرد. چنانچه آستانه 21 درجه را مرز و خط آسايش بپذيريم، ماه هايي كه دماي ميانگين آن ها در پيرامون خط ميانگين سالانه قرار دارد ماه هاي معتدلي(آوريل – اكتبر) مي باشند.
كمترين دماي ثبت شده در طي دوره آماري مربوط به ژانويه (دي) و برابر 10- درجه بوده است. همچنين بالاترين دماي ثبت شده مربوط به ژوئن(خرداد) و برابر 45 درجه مي باشد.

3-2-7-2- بارش
در شهر گرگان بيشترين بارش فصلي در پائيز با 32% و زمستان با 31 % و كمترين آن در تابستان با15 % و بهار 22% مي باشد. به طور كلي مي توان گفت اگرچه بارش فصل گرم با درصد كمي از كل بارش سالانه را در بر مي گيرد اما رقم قابل توجهي را نشان مي دهد. بيشترين بارش هاي ثبت شده كه مويد شدت بارش مي باشد در اكتبر(مهر) با 105 ميليمتر در شبانه روز اتفاق افتاده است. به طور كلي اگرچه در برخي ماه ها مثل اكتبر(مهر)، ژانويه(دي)، ژوئن(خرداد) و اوت(مرداد) شدت بارش بيشتر از بقيه ماه ها مي باشد، اما در ماه هاي ديگر نيز قابل توجه مي باشد بطوري كه بيشترين بارش ثبت شده در فوريه(بهمن) 41 ميليمتر مي باشد.

ميليمتر

نمودار شماره(3-1)نمودار بارش ماهیانه ی شهر گرگان، 1389
ماخذ: طرح جامع گرگان

3-2-7-3- رطوبت
اگر چه رطوبت هوا به طور مستقیم بر دمای بدن انسان تأثیر نمی گذارد ولی ظرفیت تبخیر و در نتیجه میزان خنک شدن بدن از طریق تبخیر و تعرق را کنترل می کند. رطوبت نسبی همراه با درجه حرارت ظرفیت تبخیر هوا را مشخص می کند.
در شهر گرگان در ماههاي ژوئن(خرداد) تا سپتامبر(شهريور) رطوبت نسبي هوا كم و در ژوئيه(تير) به حداقل و ماههاي نوامبر(آبان) و دسامبر(آذر) تا ژانويه(دي) و فوريه(بهمن) سال بعد زياد ودر ماه ژانويه(دي) به حداكثر مي رسد. اما چون رطوبت نسبي تنها بيان كننده نسبت رطوبت موجود در هوا به رطوبت مطلق آن است و رطوبت مطلق هوا به دماي آن بستگي دارد، نبايد تصور كردكه ژوئيه(تير) و ژانويه(دي) مرطوبترين ماه سال است. به عبارت ديگر براي بررسي ميزان رطوبت موجود در هوا بر اساس رطوبت نسبي لازم است دماي هوا نيز مورد توجه قرار گيرد در ماه مي(ارديبهشت) به مرز شرجي نزديك و در ماه هاي ژوئن(خرداد)، ژوئيه(تير) و اوت(مرداد) و سپتامبر(شهريور) در منطقه شرجي قرار مي گيرد. بنابراين اين ماه ها مرطوبترين ماه هاي سال در منطقه طرح محسوب مي گردند.

3-2-7-4- سایر شرایط(تابش آفتاب ،گرد و غبار)
موقعيت ظاهري و لحظه اي خورشيد در هر منطقه در سطح زمين تابع عرض جغرافياي آن نقطه است. با توجه به عرض جغرافيايي شهر گرگان، خورشيد در تابستان درارتفاع بالايي قرار دارد و اشعه بيشتري بر اين محل مي تاباند. در تابستان هواي گرم كه بر اثر تابش شديد آفتاب ايجاد مي شود، توام با هواي بسيار گرم ورودي به منطقه، شرایط نامساعدي را ايجاد مي كند بر اساس معدل دوره ي آماري، تعداد روزهاي با هواي صاف 139.2 روز در سال مي باشد، كه مجموعا 2106.8 ساعت آفتابي مي باشد و اين پارامتر نقش مهمي در گرماي شهر دارد، در صورتي كه تعداد روزهاي ابري در كل سال 116.2 روز(تقريباٌ معادل روزهاي باراني) مي باشد نكته جالب توجه اينكه تعداد روز برفي 4.8 روز در منطقه گزارش شده است.
يكي از عوامل مناسب اقلیمی در منطقه وجود هواي عاري از گرد و غبار در منطقه مي باشد، فقط2 روز در سال هواي منطقه داراي گرد و غبار مي باشد.

3-3- خصوصیات اقتصادی
3-3 -1- وضعیت اشتغال و فعالیت
وضع فعالیت و اشتغال از شاخصهای مهم برای شناخت وضعیت اقتصادی یک جامعه است. فعالیت اقتصادی از این جهت در مطالعات شهری اهمیت دارد که ارتباط مستقیمی با افزایش یا کاهش جمعیت و به بیان درست تر با رشد جمعیت دارد و این شاخص جمعیتی یکی از مهمترین عوامل مؤثر در کالبد شهر و به طور مشخص کاربری های شهر دارد. از کل جمعیت 10 ساله و بیشتر تعداد 95621 نفر شاغل و 15100 نفر بیکار هستند که و تعداد شاغلین مرد و زن نیز به تفکیک جدول زیر می باشد.

جدول شماره(3-1)وضعیت اشتغال جمعیت 10 ساله و بیشتر
جنس
وضعیت اشتغال
مرد
زن
کل
شاغلان 10 ساله و بیشتر
77619
18002
95621
بیکاران 10 ساله و بیشتر
9319
5781
15100
ماخذ: مرکز آمار ایران،1390
جدول شماره(3-2) شاغلان بر حسب جنس و گرههای عمده ی فعالیت
جنس
گروههای عمده فعالیت
مرد و زن
مرد
زن
قانونگذاران،مقامات عالیرتبه و مدیران
6144
5020
1124
متخصصان
15098
8068
7030
تکنسین ها و دستیاران
7317
5468
1849
کارمندان امور اداری و دفتری
6188
3969
2219
کارکنان خدماتی و فروشندگان فروشگاهها و بازارها
13177
11033
2144
کارکنان ماهر کشاورزی،جنگلداری و ماهیگیری
4067
3404
663
صنعتگران و کارکنان مشاعل مربوط
15203
14270
933
متصدیان و مونتاژ کاران ماشین آلات و دستگاهها و رانندگان وسایل نقلیه
10846
10628
218
کارگران ساده
10273
9424
849
سایر و اضهار نشده
7308
6335
973
جمع
95621
77619
18002
ماخذ: مرکز آمار ایران،1390
3-4- خصوصیات جمعیتی و اجتماعی
اين شهر چنان كه اشاره شد به لحاظ جمعيتي مهمترين شهر استان و به لحاظ فعاليت هاي اقتصادي-اجتماعي، مهمترين مركز تبادلات در استان و از استان با ساير مراكز جمعيتي كشور است اين شهر بر اساس آخرين سر شماري نفوس و مسكن مركز آمار ايران در سال 1390 داراي 329536 نفر جمعيت بوده است. اطلاعات موجود نشان مي دهد كه در اولين سرشماري قابل استناد در سال 1335 داراي 28380 نفر جمعيت بوده است، به اين ترتيب جمعيت آن ضمن آنکه رشد جمعیت شهر در همه ی دوره های سرشماری یکسان نیست، بیشترین رشد جمعیت آن مربوط به دهه ی 45-1335 است که رشد 6.1 درصدی را تجربه کرده است.

3-4-1- خانوار و ترکیب آن
طبق سر شماري 1390 شهر گرگان داراي 97275 خانوار ساكن بوده است. با توجه به جمعيت آن، در اين سال بعد خانوار در آن برابر 3.3 به دست مي آيد.

3-4-2 – ترکیب سنی
بر اساس اطلاعات مرکز آمار ایران طی سرشماری سال 1390 حدود 22 درصد جمعیت شهر گرگان کمتر از 15 ساله و 4.37 درصد بالای 65 سال بوده است. بررسی تحولات ساختاری جمعیت شهر طی سالهای 90-1365 نشان می دهد که کاهشی در جمعیت جوان شهر همسو با کل کشور به وقوع پیوسته است.

جدول شماره(3-3) جمعیت شهر گرگان بر حسب سن و جنس
سن
مرد و زن
مرد
زن
4-0
24860
12543
12317
9-5
23251
11723
11528
14-10
22587
11549
11038
19-15
26537
13494
13043
24-20
37038
18225
18813
29-25
39530
19094
20436
34-30
32379
16200
16179
39-35
26087
13068
13019
44-40
23488
12089
11399
49-45
20249
10379
9870
54-50
16795
8594
8201
59-55
12273
6156
6117
64-60
8127
3932
4195
65+
14404
7125
7279
جمع
329536
165001
164535
مأخذ: مرکز آمار ایران،1390

(3-2) جمعیت شهر گرگان بر حسب سن و جنس سال 1390

3-4-3- نسبت جنسی
در سرشماری سال 1390 شهر گرگان تعداد مردان 165001 نفر و تعداد زنان 164535 نفر شمارش شده است به این ترتیب نسبت جنسی در آن برابر 100 به دست می آید. جدول شماره نشان می دهد که نسبت جنسی در گروه سنی 44-40 ساله کمتر از حد متعارف است و گروه سنی 29-25 و 64-60 بیشترین نسبت جنسی را به خود اختصاص داده اند.

جدول شماره(3-4)نسبت جنسی جمعیت شهر گرگان سال 1390
سن
نسبت جنسی
4-0
98
9-5
98
14-10
96
19-15
97
24-20
103
29-25
107
34-30
100
39-35
100
44-40
94
49-45
95
54-50
95
59-50
99
64-60
107
+65
102
کلیه سنین
100
ماخذ: نگارنده

نمودار شماره(3-3) نسبت جنسی جمعیت شهر گرگان در سال 1390

3-4-4- وضع سواد
از مجموع جمعیتی حدود 298491 نفر افراد 6 ساله و بیشتر 269162 نفر با سواد بوده اند، به این ترتیب نسبت باسوادی در این شهر در سال 1390 حدود 90 درصد بوده است. به لحاظ جنسیتی نسبت باسوادی بین مردان و زنان آن یکسان نیست؛ به طوریکه جمعیت باسواد مردان 137559 نفر و جمعیت باسواد زن 131603 نفر است.

جدول شماره(3-5) نسبت باسوادی جمعیت 6 ساله و بیشتر در
شرح
جمعیت6+
باسواد6+
درصد
مرد و زن
298491
269162
90.7
مرد
165001
137559
83.3
زن
164535
131603
79.9
ماخذ: مرکز آمار ایران،1390

نمودار شماره(3-4) نسبت باسوادی جمعیت 6 ساله و بیشتر سال 1390

3-4-5- وضع مهاجرت
طبق گزارش مرکز آمار ایران جمعیت مهاجر وارد شده به شهر گرگان د
ر سال 1390 برابر 38310 نفر بوده است که از این میزان 19772 نفر مرد و 18538 نفر زن می باشند.
جدول شماره(3-6)مهاجران وارد شده به شهر گرگان طی سالهای 1385 تا 1390 بر حسب سن و جنس
سن
مرد و

عدالت اجتماعی، رفاه اجتماعی، عدالت توزیعی

شناختی در مورد درک و یافتن میزان نابرابری.(حسن زاده،1391: 43).

2-1-2-3- عدالت اجتماعی
مفهوم عدالت اجتماعی از دهه ی 1960 وارد ادبیات جغرافیایی شده و بیش از همه بر دو مکتب رادیکال و لیبرال اثر گذاشته است. با ورود مفهوم عدالت اجتماعی به حوزه جغرافیا، جغرافیدانان به پژوهش در زمینه هایی همچون فقر، نابرابری، نژادپرستی، قوم گرایی، امید به زندگی، حقوق زنان، اسکان غیر رسمی، زاغه نشینی، جرم و جنایت و… گرایش یافته اند و برای اولین بار صدای بازماندگان در جوامع انسانی در علم جغرافیا طنین انداز می گردد(حاتمی نژادو راستی،1388: 84).
از نظر برایان بری11 نظریه عدالت اجتماعی ،نظریه ای است که درباره ی نوع ترتیبات اجتماعی بوده و قابل دفاع باشد. وی معتقد است در حالیکه عدالت اجتماعی یک مفهوم بسیار وسیع است، اغلب توجه بر روی توزیع درآمد و سایر منافع مرتفع کننده ی نیاز مردم است که به شرایط مادی جمعیت بستگی دارد(Barry,1989: 3). در فرهنگ علوم سیاسی آمده است: “عدالت اجتماعی یعنی با هر یک از افراد جامعه به گونه ای رفتار شود که مستحق آن است و در جایگاهی قرار گیرد که سزاوار آن است. به عبارت دیگر، هر فرد بر اساس کار، امکانات فکری و ذهنی و جسمی بتواند از موقعیتهای مناسب برخوردار شود. تحقق عدالت اجتماعی به واسطه شرایط متنوع و پیچیده فضاهای جغرافیایی، ابعاد گوناگونی دارد و نظام عادلانه اجتماعی تابعی از مناسبات اقتصادی و شیوه های توزیع منابع و امکانات عمومی، مناسبات سیاسی و توزیع قدرت است. از این رو تفسیر متفاوت از عدالت اجتماعی، به الگوی فضایی متفاوتی از میزان برخورداری منجر می گردد(هاگت،1379: 463). پس عدالت اجتماعی همان عدالت توزیعی است و مسئله مهم در آن، انتخاب یک سیستم اجتماعی است. به این معنا که برای دستیابی به عدالت توزیعی لازم است فرایندهای اجتماعی –اقتصادی در داخل نهادهای سیاسی مشروع و مناسب قرار گیرند. بدون چنین نهادهایی فرایندهای توزیع عادلانه نخواهد بود. عدالت توزیعی بر این نکته نیز تاکید می شود که سامان عادلانه سامانی است که به شهروندان امکان دهد تا بتوانند از میان مجموعه گزینه هایی که ارزشمند محسوب می شوند، طرح زندگی خوب را با سهولت بیشتری انتخاب کنند. برای این منظور سازمانهای عمومی چه در سطح خرد و چه در سطح کلان باید برای شهروندان فرصتهای لازم را فراهم کنند تا آنان بتوانند از شمار زیادی از گزینه ها، آنهایی را که با ترجیحات و ارزشهایشان تطابق دارند، برگزینند در واقع عدالت توزيعي ناظر به تكاليف دولت در برابر مردم است و چگونگي توزيع مشاغل، مناصب و اموال عمومي را معين مي كند. احساس عدالت توزيعي از سوي مردم با انصاف ادراك شده از پيامدها سر و كار دارد و به منزله يك عامل بالقوه با كاربردهاي مهم در زمينه هاي مختلف سازمان و جامعه در نظر گرفته مي شود. ميزان زيادي از تحقيقات در مورد عدالت به طور تاريخي بر توزيع پرداخت ها و يا پاداش هاي مرتبط با كار تمركز مي نمايد كه از تئوري برابري منتج شده است. هنگامي كه افراد يك سازمان در مورد ميزاني كه پيامدها مناسب، درست و اخلاقي هستند، قضاوت مي كنند در واقع ميزان رعايت عدالت توزيعي در سازمان را مورد داوري قرار مي دهند(هزارجریبی،1390: 42).
بنابراین عدالت اجتماعي بايد در برگيرنده ي عدالت توزيعي و تخصيصي باشد زيرا نميتوان منفعت عمومي، نيازها و استحقاق شهروندان را بدون معيارهاي توزيعي و تخصيصي در نظر گرفت. به این ترتیب هرگونه برنامه ريزي شهري كه مبتني بر عدالت اجتماعي در شهر باشد، بايد بتواند هم در توزيع نيازها، منافع عمومي و استحقاق و هم در تخصيص آنها مؤثر باشد. آنچه در عدالت توزيعي مطرح است نحوه توزيع كالا ها، امكانات، فرصتها و دستاوردهايي است كه در اجتماعات و جوامع وجود دارد. براي عدالت اجتماعي سه رويكرد اصلي مطرح شده است: رويكرد اول نياز، رويكرد دوم برابري و رويكرد سوم انصاف است. همسو با رويكردهاي ياد شده درحوزه عدالت اجتماعي، در نظريات و نگرشهايي كه نسبت به رفاه اجتماعي وجود دارد، همپوشي هاي قابل توجهي با اين رويكردها ديده مي شود. در يك جمع بندي مي توان گفت رفاه اجتماعي اقدامات و تدابيري است كه براي كاهش يا معدوم ساختن مشكلات ناشي از رشد اقتصادي و رشد ناهماهنگ در زمينه هاي تربيتي، بهداشتي، درماني و پاره اي از امور و پديده هاي اجتماعي نظير عدم توسعه متعادل اقتصادي اجتماعي به كار برده مي شوند، اين رويكرد اخلاقي به رفاه اجتماعي بسيار با رويكردهاي نياز و برابري به عدالت اجتماعي همپوشي بسيار دارند در واقع اصولي كه براي حمايت و رفاه اجتماعي مدرن از دهه 1940 مطرح و تا به امروز پابرجاست بر پايه عدالت اجتماعي و با تأكيد بر مضامين آن مطرح شده اند(مؤمني،1383: 31).

2-1-2-4- عدالت اجتماعی و شهر
از دیدگاه جامعه شناسی و روانشناسی اجتماعی، شهر پیچیده ترین سکونتگاه انسانی است که در آن وسیع ترین روابط انسانی- محیطی(رابطه انسان با طبیعت، با شهر و با شهروندان) شکل می گیرد. بنابراین شهر به عنوان بستر و محیط زندگی انسان، باید علاوه بر تامین نیازهای زیستی و مادی مردم بتواند هرچه بیشتر به نیازهای اجتماعی و روانی آنان نیز پاسخ دهد(مهدیزاده،1385: 9).

کامران و همکارانش معتقدند که عدالت در شهر بايد به گزاره هاي زير نیز پاسخگو باشد:
تخصيص مناسب و متناسب، امكانات و خدمات
استفاده از توان هاي بالقوه و بالفعل در شهر
از بين بردن شكا
ف بين فقير و غني در شهر
جلوگيري از به وجود آمدن زاغه هاي فقر(کامران و همکاران،1389: 152).
از نظر هاروی عدالت اجتماعی در شهر باید به گونه ای باشد که نیازهای جمعیت شهری را پاسخگو باشد و تخصیص منطقه ای منابع را به گونه ای هدایت کند که افراد با کمترین شکاف و اعتراض نسبت به استحقاق حقوق خود مواجه باشند. از نظر وی مفهوم عدالت اجتماعی در نهایت یعنی “توزیع عادلانه از طریق عادلانه”(هاروی،1376: 98). توزيع فضايي متعادل خدمات شهري از مهم ترين نشانه هاي عدالت اجتماعي در شهر به شمار مي رود. عدالت اجتماعي در شهر يعني تداوم حفظ منافع گروه هاي اجتماعي متفاوت بر اساس گسترش بهينه ي منابع شهري، درآمدها و هزينه ها(Gray, 2002: 27). به عبارتی از جمله عواملي كه بايد در جهت اجراي عدالت اجتماعي و همراه با عدالت فضايي در برنامه ريزي شهري رعايت كرد توزيع مناسب خدمات شهري و استفاده صحيح از فضاها است. در اين خصوص كاربري ها و خدمات شهري عوامل مؤثّري هستند كه با ارضاي نيازهاي جمعيتي، افزايش منافع عمومي و توجه به استحقاق و لياقت افراد مي توانند با برقراري عادلانه تر، عدالت اجتماعي و اقتصادي و فضايي را در نواحي شهر برقرار كنند؛ بنابراين عدم توزيع خدمات شهري نه تنها مي تواند در بر هم زدن جمعيت و عدم توازن آن در شهر بينجامد؛ بلكه در اين ارتباط فضاهاي شهر را متناقض با عدالت از ابعاد اجتماعي و اقتصادي شكل دهد(وارثي و ديگران،1387: 144). در شهر نیز عدالت همراه با سه اصل کارآیی، کیفیت محیطی و سرزندگی چهار مقوله ی عمده ی شهرسازی است(سعیدنیا،1378: 54).

2-1-2-5- عدالت اجتماعی و برنامه ریزی شهری
يكي از مهمترين پيامدهاي رشد شتابان شهرنشيني در دهه هاي اخير از هم پاشيدگي نظام توزيع مراكز خدماتي شهري بوده كه زمينه ساز نابرابري شهروندان در برخورداري از اين خدمات شده است. بنابراين مهمترين رسالت برنامه ريزان و مديران شهري در اين زمينه، تلاش براي دستيابي به آرمان “برابري فرصتها” در دسترسي گروههاي مختلف جامعه شهري به خدمات عمومي و از بين بردن تضاد در تامين فرصتها است(داداشپور رستمی،1390: 1). توزيع خدمات در نواحي شهري به منظور تسهيل امر خدمات رساني ودسترسي مناسب و بهينه شهروندان به آن صورت مي گيرد، چنانچه توزيع خدمات وامكانات شهري بر اساس معيارها صحيح و اصولي نباشد، خدمات رساني به راحتي انجام نگرفته، خدمات مورد نياز شهروندان به صورت متعادل در سطح شهر توزيع نمي گردد. در اين حالت، ممكن است عدم تعادل هايي بين پراكنش جمعيت و فضاهاي خدماتي مورد نياز مشاهده گردد(هادي پور و ديگران، 1385: 101). از آن جایی که عدالت اجتماعی شهری یک اصطلاح است که به اینکه نابرابریها بیش از سایر حقایق جهان زاییده عوامل اجتماعی است اشاره دارد(Newman,2009: 195). بنابراين بايد هدف اصلي برنامه ريزان شهري، دستيابي به توزيع عادلانه منابع عمومي باشد. مديريت شهري يعني برنامه ريزي کنترل شده براي دستيابي به کارآمدي و برابري توسعه شهري.
مديريت شهري تنها مديريت تأسيسات و سازمانهاي شهري نيست، بلکه مديريت فرايند شهرنشيني، توسعه شهري و انجام امور شهري است به گونه اي که تأسيسات شهري با هم هماهنگ کار کنند که کارآمدي واحدهاي فضايي شهر(پويايي شهر) در سطوح مختلف نظام و بخشهاي شهري به روش دلخواه و در جهت توسعه ی پايدار حفظ شود. به اين ترتيب ناهماهنگي فضايي در استانداردهاي زندگي بين مناطق شهر بايد با مديريت بهينه شهري تا حد ممکن حذف و يا تعديل شود(مرصوصی،1383: 22). با بررسی مباحث توسعه پایدار می توان نتیجه گرفت که عدالت اجتماعي از مفاهيم بنيادين توسعه پايدار شهري است و در تبيين مفهوم عدالت اجتماعي نياز، به بررسي و شناخت مناطق شهري از نظر امكانات و خدمات اوليه و اساسي است(خاکپور،1388: 182). امروزه شكل پايدار شهري آن ميزان از نوع توسعه ی شهری است كه منجر به شكل گيري عدالت اجتماعي در شهرها گردد(موسوی،1391: 178). به طور کلی تعداد اندکی از مطالعات برنامه ریزی شهری به روشنی به مسئله ی عدالت می پردازند، اما برخی از گروههای برنامه ریزی هدفهای ویژه ای را در رابطه با عدالت در ارزشیابی مورد استفاده قرار می دهند. یکی از راههای تحقق عدالت اجتماعی در شهر، گسترش مشارکتهای مردمی در فرایند طراحی، اجرا، نظارت و کنترل برنامه ها و طرحهای شهری است.

2-1-2-6- عدالت اجتماعی و رفاه اجتماعی
از باب ریشه شناسی، رفاه اجتماعی را می توان از ریشه ی “face well” دانست که معانی خوب بودن و مناسب بودن را تداعی می کند. استیس رفاه اجتماعی را واژگانی می داند که در گستره ی سه مفهوم تجلی می یابد که در بستر اول واژه ی قراردادی رفاه اجتماعی، در تعریف دوم، توسعه اجتماعی و در تعریف سوم طرح نوین جهانی را بیان می کند. گودوین نیز رفاه اجتماعی را در سطح ملی تا جهانی مورد نظر قرار می دهد که از ترکیب اندیشه های استیس و گودوین چهار الگوی رفاه اجتماعی حاصل می شود: “الگوی سنتی، الگوی برقراری عدالت اجتماعی، الگوی توسعه ی اجتماعی و الگوی جدید جهانی رفاه اجتماعی”(تقوایی و محمودی نژاد،1385: 36).
رفاه اجتماعی را می توان از واژگانی دانست که با مفاهیمی چون حمایت اجتماعی،بیمه اجتماعی، تامین اجتماعی، خدمات اجتماعی و بهزیستی، پیوستگی معنایی نزدیکی دارد. بر این اساس رفاه اجتماعی در مفهوم عام عنوان هایی نظیر خدمات اجتماعی، حقوق عمومی و شهروندی را شامل می شود(زاهدی اصل،1381: 20). در باب تحقق رفاه اجتماعی باید به تامین اجتماعی اشاره کرد
که به معنای تامین حداقل درآمد و سطح زندگی است(طالب،1358: 38). توزیع رفاه موضوع حال حاضر نیست بلکه تحت تاثیر اعمال گذشته قرار دارد؛ همان طور که رفاه آینده از اعمال امروز ما متاثر خواهد بود چشم انداز حیات بدون عدالت، تاریک جلوه می نماید و از این روست که جغرافیدانان نیز در دهه های اخیر بیش از گذشته به تاثیر عدالت اجتماعی و نابرابری در مورفولوژی و سازمان یابی فضایی شهرها توجه دارند(Yeqiao Wang, Xinsheng Zhang,2001: 8).
والزر12 معتقد است رويکردهای خاصي از عدالت اجتماعي بايد با رفاه اجتماعي و بويژه نگرش به رفاه داراي رابطه باشند(مؤمني،1383: 2). همچنین دیوید اسمیت اولین جغرافیدانی بود که درباره کیفیت زندگی، رفاه و عدالت اجتماعی، در جغرافیا صحبت کرد. این جغرافیدان برای بررسی کیفیت زندگی، رفاه و عدالت اجتماعی از شاخصهای اجتماعی ذهنی و مقایسه

خدمات شهری، عدالت فضایی، تسهیلات عمومی

توزیع فضایی خدمات شهری در شهر کرمانشاه، سال 1388 نشان داد که بین میانگین قیمت زمین با درآمد سرانه و اجاره بهای پرداختی در ارتباط با شاخص مسکن رابطه معناداری وجود دارد و با توجه به این عامل توزیع فضایی خدمات عمومی شهری در شهر کرمانشاه به صورت نامتعادلی صورت گرفته است.
– حسن حکمت نیا و همکاران در سال 1390 در بررسی تحلیل توزیع فضایی خدمات عمومی شهری در شهر اردکان به بررسی برابری در توزیع فضایی خدمات و امکانات شهری پرداخته و در نهایت بازتاب فضایی آن در رابطه با قیمت زمین و ارزش افزوده مورد تجزیه و تحلیل قرار داده اند. یافته های پژوهش مبیّن آن است که توزیع فضایی خدمات شهری در این شهر نامتعادل می باشد، قیمت زمین نیز همبستگی معناداری با شاخصهای مورد بحث در پژوهش دارد.
– هاشم داداشپور و فرامرز رستمی در مقاله ای با هدف تعیین شاخصی یکپارچه برای سنجش عدالت فضایی در توزیع خدمات عمومی شهری در یاسوج در سال 1390 نشان دادند که توزیع خدمات شهری در این شهر بر اساس قابلیت دسترسی ،کارایی و توزیع جمعیت عادلانه صورت نگرفته و نسبت برخورداری از خدمات در بخش قابل توجهی از شهر کمتر از نسبت جمعیتی آن است.

1-5 -ضرورت تحقیق:
توزیع رفاه موضوع حال حاضر نیست بلکه تحت تاثیر اعمال گذشته قرار دارد؛ همان طور که رفاه آینده از اعمال امروز ما متأثر خواهد بود چشم انداز حیات بدون عدالت، تاریک جلوه می نماید و از این روست که جغرافیدانان نیز در دهه های اخیر بیش از گذشته به تاثیر عدالت اجتماعی و نابرابری در مورفولوژی و سازمان یابی فضایی شهرها توجه دارند(Yeqiao Wang, XinshengZhang ,2001: 8).
از جمله عواملی که باید در جهت اجرای عدالت اجتماعی و همراه با عدالت فضایی در برنامه ریزی شهری رعایت کرد، توزیع مناسب خدمات شهری و استفاده صحیح از فضاها است. در این خصوص کاربریها و خدمات شهری عوامل مؤثری هستند که با ارضای نیازهای جمعیتی، افزایش منافع عمومی و توجه به استحقاق و لیاقت افراد می توانند با برقراری عادلانه تر، عدالت اجتماعی ،اقتصادی وفضایی را در مناطق شهر برقرار نمایند. لذا عدم توزیع مناسب خدمات شهری نه تنها می تواند در بر هم زدن جمعیت و عدم توازن آن در شهر بینجامد بلکه فضا های شهری را متناقض با عدالت از ابعاد اجتماعی و اقتصادی شکل دهد(وارثی و دیگران،1387: 144). شهر گرگان از سال 1376 که به عنوان مرکز استان گلستان تعیین گردید با مهاجرت شتابان جمعیت از شهرها و روستاهای اطراف مواجه شده است، این مسئله لزوم برنامه ریزی برای ایجاد و توسعه تسهیلات عمومی شهری را ضروری می سازد در نتیجه این پژوهش با تأکید بر عدالت فضایی سعی در توزیع عادلانه تسهیلات شهری متناسب با جمعیت مناطق مختلف شهر گرگان دارد.
1-6 -اهداف تحقیق:
– بررسی رابطه بین جمعیت و توزیع فضایی تسهیلات شهری و دسترسی به این تسهیلات در شهر گرگان
– شناسایی محدوده های نیازمند جهت تمرکز تسهیلات شهری جدید
– ارزیابی میزان کارایی مدل خودهمبستگی فضایی در تحلیل پراکنش فضایی تسهیلات شهری در شهر گرگان

1-7 -روش انجام تحقیق:
روش تحقیق از نوع توصیفی، تحلیلی و کاربردی بوده و جمع آوری اطلاعات به روش کتابخانه ای و با استفاده از ابزار پرسشنامه و جمع آوری داده ها با مراجعه به سازمانها و ادارات مربوطه انجام شده است.
در تحلیل داده ها نیز از روشهای AHP، ضریب موران،آماره عمومی G و روش دو متغیره ی موران در محیط نرم افزارهای GIS وGeo DA استفاده شده است.

1-8 -روش و ابزار گردآوری اطلاعات:
گردآوری اطلاعات به دو روش میدانی و کتابخانه ای بوده و داده های مکانی و توصیفی از طریق نقشه های تفصیلی و نقشه های 1:1000 شهری و اطلاعات مورد نیاز جهت ارزشگذاری معیارها از طریق تهیه و توزیع پرسشنامه و تکمیل آن توسط 30 نفر از کارشناسان خبره انجام شده است.
1-9 -جامعه ی آماری و تعداد نمونه:
جامعه ی آماری پژوهش حاضر در مقیاس شهر گرگان می باشد. در این پژوهش چگونگی توزیع فضایی 13 نوع از تسهیلات عمومی شهری شامل دبستان، مدارس راهنمایی، دبیرستان، بیمارستان، پارک، آتش نشانی، پست، کلانتری، مجموعه ی ورزشی، کتابخانه، مسجد، جایگاه عرضه ی سی ان جی و جایگاه بنزین که در 3 ناحیه و 24 محله ی این شهر توزیع گردیده است توسط کارشناسان و متخصصین برنامه ریزی شهری در شهرداریها و مراکز علمی از طریق تکمیل پرسشنامه مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.

1-10- روش تجزیه و تحلیل اطلاعات:
برا ی تجزیه و تحلیل اطلاعات از سیستم اطلاعات جغرافیایی(GIS) و مدل تحلیل سلسله مراتبی(AHP) و همچنین برای سنجش میزان عدالت فضایی در توزیع تسهیلات عمومی شهر گرگان از روشهای خودهمبستگی فضایی مانند ضریب موران ،آماره ی عمومی G و آزمون دو متغییره ی موران در محیط نرم افزار Geo DA به کار برده شد.به این ترتیب که ابتدا با استفاده از روش AHP میزان مطلوبیت دسترسی به هر یک از خدمات شهری مورد مطالعه،تعیین شد. در مرحله ی بعد جهت تحلیل کارایی مدل خود همبستگی در تحلیل پراکنش فضایی تسهیلات عمومی شهر گرگان از ضریب موران و برای بررسی چگونگی پراکندگی از آماره ی عمومی G استفاده شده است. در پایان نیز جهت تعیین چگونگی رابطه ی بین توزیع جمعیت و دسترسی به تسهیلات عمومی روش دو متغیره ی موران مورد استفاده قرار گرفت.

1-11 – تعریف واژگان:
عدالت فضایی
توزیع عادلانه ی امکانات، تسهیلات و خدمات
در سطح زمین است به طوری که هیچ مکانی نسبت به مکان دیگر از نظر برخورداری از مزیتهای فضایی برتری نداشته باشد.
تسهیلات عمومی شهری
تسهیلات عمومی شهری به عنوان ابزار مدیریت توسعه ی شهری و نیاز شهروندان و عامل اصلی تداوم حیات شهری است. در این خصوص می توان نیازهای اولیه ی شهروندان مانند نیازهای آموزشی، درمانی، اوقات فراغت، ورزشی و… اشاره کرد.
شهر گرگان
از شهرهای شمالی و مرکز استان گلستان است که در 54.436 درجه طول شرقی و 36.836 درجه عرض شمالی در دامنه ی شمالی رشته کوه البرز واقع شده است.
AHP
فرایند تحلیل سلسله مراتبی یکی از معروفترین فنون تصمیم گیری چند منظوره است که اولین بار توسط توماس.ال.ساعتی در دهه ی 1970 ابداع گردید.

فصل دوم:
ادبیات تحقیق

مقدمه:
رشد شهری در قرن بیستم سهم جمعیت شهر نشین را به شدت افزایش داد و شهرنشینی را به شیوه غالب زندگی تبدیل کرد. اگرچه شهر و شهرنشینی خود یکی از مهمترین شاخص های رفاه و توسعه اجتماعی واقتصادی محسوب می شود، رشد شتابان آن می تواند سرانه برخورداری از بسیاری از امکانات اجتماعی و اقتصادی را کاهش دهد و از این طریق پیامدهای آن به صورت کاهش سطح کیفیت زندگی در عرصه های مختلف شهری نمایان شود. نابرابري هاي اجتماعي قبل از هر چيز در معيارهاي زندگي بازتاب ميشود و به نوبه ي خود با مفهوم فرصت ها و كيفيت زندگي ارتباط دارد. گسترش نامتقارن كيفيت زندگي يكي از مهم ترين ابزارها براي پي بردن به وجود نابرابري هاي اجتماعي در هر جامعه است. به این دلیل از مهمترین عوامل در برنامه ریزی شهری استفاده از فضاها و توزیع مناسب و به عبارتی کامل تر عدالت فضایی است. در این راستا تسهیلات و خدمات شهری از جمله عوامل مؤثر و مفیدی هستند که با پاسخگویی به نیازهای جمعیتی، افزایش منفعت عمومی و توجه به شایستگی افراد می توانند با برقراری ابعاد عدالت فضایی، عدالت اجتماعی و عدالت اقتصادی را برقرار نمایند. در واقع تعادل فضایی در توزیع مراکز خدماتی در شهر و دستیابی به آن مقدمات توسعه پایدار شهری را فراهم می آورد و نابسامانی در توزیع منطقه ای و محلی باعث دوری مناطق و محلات از عدالت اجتماعی می گردد.

2-1- مفاهیم فضا، عدالت اجتماعی و عدالت فضایی
2-1-1- فضا
ريشه ی کلمه ی فضا “Espace” از کلمه ی لاتین “Spatiun” است و به وسعت گسترده ای اطلاق می شود که با داشتن سه بعد می تواند اشیاء را در برگیرد. فضا می تواند با چهار بعد هم مطرح شود که بعد چهارم آن زمین است. در بیان علمی و فلسفی فضا معادل کلمه ی مکان یا نقطه ای گرفته شده که با بخش های پیرامونی خود مشخص می شود و در قلمرو فلسفه، فضا محیط همگون و نامحدودی است که در آن اشیاء محسوس جایگزین شده است و از نظر لایپ نیتز و کانت فضا ادراک شدنی و غیر قابل تقسیم است و مفهوم فضا با وسعت “Etendue” که بی نهایت تقسیم شدنی است یکی نمی باشد(فرید،1380: 9). در رویکرد ژئوپلیتیکی، مفهوم فضا شامل سرزمین هایی است که انسان توانسته در آنجا سکونت گزیند یا به گونه ای در آن دخل و تصرف کند. فضا صحنه نمایش پدیده های گوناگونی است که در آن ترکیب و تلفیق این پدیده ها به شکلهای گوناگون، آثار متنوعی از خود بر جای می گذارند(جوان و عبداللهی،1387: 137). افلاطون فیلسوف بزرگ یونان باستان فضا را واقعیتی مستقل نمی داند و از نظر وی آن چه که فضا را به وجود می آورد روابط بین اشیایی است که در یک مکان مستقر گردیده اند(شولتز،1353: 175). مانوئل کاستل2 در تعریف فضا می نویسد: فضا یک تولید مادی در ارتباط با سایر عوامل مادی است. عده ای می گویند فضا یک تولید ایدئولوژیکی، سیاسی و فرهنگی است نه مادی. از نظر جغرافیدانان رادیکال، عامل تولید و روابط تولیدی، اساس سازمان فضایی محسوب می شود.

2-1-1-1- فضا در جغرافیا
در جغرافیا مفهوم فضا به صورت علمی تقریبا از دهه ی 1950 با مقاله ی کورت شیفر در مورد استثناگرایی در جغرافیا وارد جغرافیا شد. عده ای مفهوم فضا را یک مفهوم اساسی در جغرافیا می دانند و برخی آن را کلمه ی فلسفی خیانت آمیزی می خوانند که به هیچ وجه درای مفهوم واحدی نیست.فضا در جغرافیا مفهوم فضای قابل زیست یا اکومن را شامل می شود. جایی که مقتضیات طبیعی، امکان سازمان بندی اجتماعی را فراهم می کند. در ادبیات جغرافیایی فضا به وسعت زمینی گفته می شود که هویت و واقعیتی دارد و کنش، عملکرد، حضور، روابط و حتی احساسات انسانها در آن تجلی می یابد و بر این اساس فضا چپ و راست، بالا و پایین و پیش و پس دارد و چیزی را در برابر، در کنار و یا در بطن خود جای می دهد. فضا به گونه های مختلف زیر سلطه و اختیار انسانها است و ضریب کاربرد نیروها در فضا، که دگرگونی و تحول فضا را در بر دارد، متناسب با سطح توسعه اقتصادی و اجتماعی جمعیت هایی است که بر سینه آن مکانیابی کرده و استقرار یافته اند(فرید،1380: 10-12). فضای جغرافیایی، فضای اجتماعی است و صورتها و ساختهای آن آفریده ی کنش انسانی است. بنابراین شکل گیری فضا صورتی اجتماعی دارد. در جغرافیا مفهوم فضا به دو صورت به کار رفته است: الف)فضای مطلق، ب) فضای نسبی.
فضای مطلق دارای کیفیت عینی، مشخص و طبیعی می باشد. فضای نسبی، به طور مداوم در اثر نیازهای اجتماعی-اقتصادی و شرایط تکنولوژیک در وسعت و فرم تغییر می یابد. از مفهوم فضای نسبی مفاهیمی نظیر فضای اقلیدسی، فضای دکارتی، فضای عملکردی، ف
ضای آگاهی و فضای طبیعی استفاده می شود. بنابراین فضای نسبی مقید به زمان و فرایند می باشد. از نظر دیوید هاروی3 به تعداد عملکردهای انسانی و فرایندهای اجتماعی فضاهای نسبی وجود دارد. در دیدگاه علم فضایی، مردم در فضاهای نسبی زندگی می کنند. فضا به منزله ی یک پدیده ی ثانوی، از واکنش انسان با ساخت اجتماعی موجودیت می یابد(شکویی،1382: 287).
پیر ژرژ4 معتقد است فضای جغرافیایی بر حسب رابطه ای که با نوع فعالیت انسانها و شرایط زندگی آنها برقرار می کند طبقه بندی می شود. وی معتقد است فضا در واقع یک داده نسبی است که از سویی در رابطه با کل جامعه و از دیگر سو در رابطه با گروههای مختلف اجتماعی مورد توجه قرار می گیرد. اما به جز در جوامع ابتدایی که در محیطهای تقریبا بسته ای زندگی می کنند و بخش